حج سفر معنوی به سوی خدا
علامه مرجع سید محمدحسین فضل الله
خداوند سبحان نشانههایی را ترسیم کرده است که انسان در سفر خود به سوی او از آنها استفاده کند. حج یکی از شعائری است که انسان را والایی میبخشد، قلب او را از آلودگیها و گناهان پاک میسازد و او را از گناهان بیرون میبرد و حاجی مثل روزی که از مادر زاده شده است، پاک و پاکیزه میگردد. حج سبب میگردد که انسان به رشد معنوی برسد که روحش به تسبیح بنشیند و در کرانههای رسالتها از زمان ابراهیم(ع) تا زمان پیامبر(ص) به تفرج بپردازد. همان پیامبری که خداوند به واسطه او حق را بر باطلی که رفتنی است، برتری داد و با آیات خویش او را یاری داد و با معجزات گوناگون او را تأکید نمود. پیامبر(ص) با این معجزات و آیات توانست که معیارها را دگرگون کرده و بسیاری از معادلات را تغییر دهد.
در ندای حضرت ابراهیم(ع) آمده است: «ربنا تقبل منّا إنک أنت السمیع العلیم ٭ ربنا واجعلنا مسلمین لک و من ذریتنا أمه مسلمه لک و أرنا مناسکنا و تب علینا إنک أنت التواب الرحیم ٭ ربنا و ابعث فیهم رسولاً منهم یتلو علیهم آیاتک و یعلمهم الکتاب والحکمه و یزکیهم إنک أنت العزیز الحکیم»(بقره/۱۲۷-۱۲۹).
شاید این خط دینی انسان را وادارد که نفس خود را از موانع مادی رهایی بخشد و به سوی عبادت خداوند و اطاعت او رهسپار گردد. خصوصاً در این جایگاه، بین طواف خانه خدا و صدقه دادن به فقرا و خدای خود را با قلبی آسوده و فارغ عبادت نماید.
داشتن تجربه و آگاهیها از واقعیتها میتواند به عمق یافتن معانی حج بیفزاید. انسان میتواند از این سفر توشهای سرشار از آگاهی و ادب و تهذیب برای خویش فراهم سازد. سفری که خداوند بدان دستور داده و آن را بر غنی و فقیر به صورت یکسان واجب کرده و هرگونه تفاوتی را از بین فرزندان بشر برداشته است و غفلتزدگان را به راه راست هدایت مینماید.
حاجی میتواند با فعالیت و ایجاد ارتباط با حجاج سایر کشورهای دنیا بر تجربیات خود بیفزاید. حاجیان کشورهای گوناگون سنتها و عادات گوناگونی دارند. از این رو حاجی احساس غربت و دوری از خانواده و میهن میکند. این سفر نمودی از سفر آخرت نیز هست. انسان از طریق حج حیات پس از مرگ را به یاد میآورد.
برای این که این سفر یک سفر مبارک و خجستهای باشد، خداوند ما را از انجام بعضیکارها در حج نهی کرده است. در آیه کریمه آمده است: «الحج اشهر معلومات فمن فرض فیهنّ الحج فلا رفث ولافسوق و لاجدال فی الحج و ما تفعلوا من خیر یعلمه الله و تزودوا فإن خیر الزاد التقوی واتقون یا اولی الالباب»(بقره/۱۹۷).
در این آیه از انجام بعضی کارهایی که در زمان جاهلیت مرسوم بود نهی شده است. در زمان جاهلیت حج برای آنان به جای اینکه عبادت خداوند یکتا باشد مثل یک جشنواره قومی بود. از این رو خداوند دستور داد که بساط مشغول شدن به امور شهوانی برچیده شود و معصیت خدا نگردد و بین مردم دشمنی ایجاد نشود. این مسأله سه بعد داد و رابطه انسان با خودش، با خدایش و دیگران را مد نظر دارد.
این مسائل در شرایط عادی ممنوع هستند ولی به صورت خاص در زمان حج حرام میباشند. چرا که فرصت افتادن در این محرمات در سفر و جایی که مردم جمع شدهاند بسیار فراهمتر از جاهای دیگر است. از این رو باید از این کارها دوری گزینیم و به تقوا پایبند باشیم. انسان مؤمن با تقوا محک زده میشود؛ زیرا هر کسی که تقوا داشته باشد و از ویژگیهای آن برخوردار باشد، محال است که به گناه بیفتد.
برای این که حج به صورت مطلوب به اهداف خود برسد، از انسان خواسته شده است، نوعی پرهیز درونی در خود ایجاد کند که بتواند به واسطهی آن در برابر تحریکات دنیوی ایستادگی کند. پس حج، جایی برای جدایی از محیط دنیاگرایی و دعوتی برای بازخوانی پیشینه تاریخی است. این یادکرد تاریخی دو ویژگی اساسی دارد که یکی کعبه و تقدس آن و دیگری سرازیر شدن نعمتهای الهی بر بندگان صالح است. آن هم در فضایی که آکنده از زندگی پیامبران دیگر میباشد.
خداوند متعال هشدار میدهد که حاجی نباید کلماتی را بر زبان آورد که مردم را اذیت کرده و عواطف آنان را خدشهدار سازد. خداوند حج را فرصت مناسبی برای تربیت مسلمانان قرار داده است تا آنان پرهیز از سخن گفتن و پرهیز از خشونت را یاد بگیرند. به همین دلیل صید کردن پرندگان و حیوانات خشکی بعد از احرام، حرام میباشد. حتی زخمی کردن پرندگان یا کمک کردن به دیگران در صید کردن یا دادن چاقو برای بریدن سر حیوان صید شده نیز بر او حرام است.
اگر خداوند ما از روا داشتن خشونت بر حیوان منع کرده است، پس انسان دیگر چه وضعیتی میتواند داشته باشد که باید در امنیت و سلامت در خانه خدا به سر برد. خدا توصیه کرده است که انسان خود را فراموش کند و از اشیاء زینتی و لذتهای مادی – حتی در مورد چیزهای ظاهری که به نظر گامهای بسیار ابتدایی به شمار میآید – استفاده نکند. حاجی حج را با احرام شروع میکند و لباسی بسیار ساده میپوشد. بر حاجی یا عمره گزار واجب است که در محدوده حرم این لباس ساده را بپوشد. خداوند به وسیله این امور که بسیار ساده به نظر میآیند، میخواهد بر همه بندگان خود تأکید بورزد که تمام انسانها مساوی هستند و چیزهای ظاهری که مردم به آنها فخر میفروشند، نزد خداوند جزو امور زایل شدنی و باطل به شمار میآیند. پس احرام بستن بخشی از حرکت تساوی است که خداوند متعال به سوی آن فرا میخواند.


