امام علی‌ بن ابی‌ طالب(ع)، از ولادت تا شهادت

امام علی‌ بن ابی‌ طالب(ع)، از ولادت تا شهادت

علامه مرجع سید محمدحسین فضل الله

 

ولادت

امام علی‌ بن ابی‌ طالب(ع) در روز جمعه، سیزدهم ماه رجب سال سی‌ ام عام الفیل در مکه مکرمه در بیت الله الحرام به دنیا آمد. پدرش ابوطالب فرزند عبدالمطلب بن هاشم بن عبدمناف و مادرش فاطمه دختر اسد بن هاشم بن عبدمناف است.

علی‌(ع) تا هشت سالگی‌ در دامان مادرش پرورش یافت و محمد بن عبدالله نیز با خدیجه ازدواج نمود و خدیجه دختران و پسرانی‌ را برای‌ او آورد. در آن زمان قریش دچار سختی‌ معیشت گردیدند و این مسأله بر ابی‌ طالب دشتوارتر آمد. چرا که عیال بیشتری‌ داشت و اموال اندک او کفاف زندگی‌ او را نمی‌ کرد. از این رو محمد(ص) به عموهایش حمزه و عباس گفت: آیا در این شرایط نباید بخشی‌ از بار ابوطالب را ما به عهده بگیریم؟ آنان سپس نزد ابوطالب رفتند و از او خواستند که فرزندان خود را به آنان بسپارد تا آنان کار سرپرستی‌ آنان را به عهده گیرند. ابوطالب گفت: عقیل را برایم بگذارید و هر که را خواستید ببرید. لذا عباس، طالب را گرفت، حمزه جعفر را و محمد(ص) علی‌ را برای‌ سرپرستی‌ برگزید. وقتی‌ از نزد ابوطالب آمد حضرت فرمود: کسی‌ را انتخاب کردم که خداوند آن را برای‌ من بر شما برگزیده است. در حالی‌ که آن روز علی‌(ع) فقط شش یا هفت سال از عمرش می‌­گذشت. بدین ترتیب حضرت محمد(ص) سرپرستی‌ و مواظبت از علی‌(ع) را عهده دار گردید و به آموزش و راهنمایی‌ او کمر همت بست و ظرایف حکمت و اسرار و معرفت را در روح او جاری‌ ساخت. بدین ترتیب علی‌(ع) چیزهایی‌ را درک کرد که غیر از رسول خدا(ص) کس دیگری‌ موفق به درک آنها نشده بود و هیچ صفتی‌ در وجود او نبود مگر اینکه تبلور یکی‌ از صفات و ویژگی‌های‌ پیامبر(ص) به شمار می‌رفت.

امام علی‌(ع) پیش از بعثت

حضرت محمد(ص) در آفاق هستی‌ تأمل می‌نمود و پیش از رسیدن به نبوت نیز رویکردی‌ خدایی‌ داشت و علی‌(ع) نیز در این تأملات مشارکت داشت و خلق و خوی‌ ممتاز پیامبر(ص) را در وجود خویش تثبیت می‌نمود. پس همان گونه که رسول خدا(ص) صادق امین بود، علی‌(ع) را نیز طوری‌ تربیت کرد که صادق امین باشد.

امام صادق(ع) نیز به همین مسأله اشاره می‌کند. وقتی‌ که یکی‌ از اصحاب به آن حضرت عرض کرد: می‌خواهم به من چیزی‌ بیاموزی‌ که به واسطه آن به جایگاه علی‌(ع) در نزد شما برسم. حضرت فرمود: نگاه کن به آنچه که علی‌(ع) به واسطه آن به آن جایگاه در نزد رسول خدا(ص) رسید، پس آن را انجام بده. زیرا صداقت همان چیزی بود که علی‌(ع) را با حق پیوند می‌داد. بنابراین هیچ گاه در امور کوچک و بزرگ از حق منحرف نگردید و امانتداریش همان چیزی‌ بود که او با مسؤولیت اسلامی‌ یک امانت الهی‌ نزد او می‌باشد که باید در رابطه خود با پیرامونش، تمام تحرکاتش و همه موقعیتهایی‌ که در آن فعالیت می‌کرد آن را مد نظر داشته باشد.

پس علی‌(ع) با خدای‌ خویش می‌زیست. تا اینکه رسول خدا(ص) به پیامبری‌ مبعوث گردید. پیامبر(ص) او را به اسلام دعوت کرد. او نیز در حالی‌ که نه یا ده سال از عمرش می‌گذشت دعوت پیامبر را اجابت نمود. بعضی‌ از تاریخ نگاران می‌ گویند علی‌(ع) از بین کودکان اولین کسی‌ بود که اسلام آورد. اینان با این شیوه گزارش خود می‌خواهند چنین القا کنند که اسلام علی‌(ع)، اسلامی‌ کودکانه بوده است. ولی‌ باید بدانند وقتی‌ پیامبر(ص) او را به اسلام دعوت کرد، در خرد علی‌(ع) عقل یک انسان بزرگ را یافته بود و گرنه چطور می‌ توانست او را دعوت کند و او را مورد خطاب قرار دهد؟

امام علی‌(ع) پس از بعثت

علی‌(ع) از پیامبر آموخته بود که وقتی‌ دین به صبر و شکیبایی‌ نیاز دارد چگونه صبور و شکیبا باشد و وقتی‌ نیاز به پویایی‌ دارد، چگونه حرکت کند و وقتی‌ نیاز به شدت دارد، چگونه با شدت برخورد کند و وقتی‌ نیاز به نرمش و مدارا دارد. چگونه با نرمش و مدارا رفتار کند. اخلاق علی‌(ع) تصویر تمام نمایی‌ از اخلاق رسول خدا(ص) بود. وقتی‌ مسیحیان نجران نزد پیامبر(ص) آمدند تا با او مباهله کنند، این آیه نازل شد: «فَمَنْ حَاجَّکَ فیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّهِ عَلَی‌ الْکاذِبینَ»(عمران/۶۱).

رسول خدا(ص) علی‌(ع) و فرزندانش حسن و حسین و دخترش فاطمه زهرا(س) را آورد. گویا می‌خواست بگوید: علی‌ جان من است و این امتیاز به خاطر قرابت او به رسول خدا(ص) نیست بلکه ریشه در عمق شخصیت علی‌(ع) دارد.

امام علی‌(ع) در شعب ابی‌ طالب

قریش و هم پیمانان آنان در همه شیوه­هایی‌ که علیه پیامبر(ص) و مسلمانان اولیه بکار بستند، شکست خوردند و تمام روشهایی‌ از قبیل نیرنگ و ترس و شکنجه اثری‌ نبخشید و یقین حاصل کردن که هیچ یکی‌ از این روشها برای‌ مجبور کردن پیامبر(ص) برای‌ دست برداشتن از دعوت، سودی‌ ندارد.

پس از مدتها اندیشه، به این نتیجه رسیدند که بنی‌ هاشم و پیروان آنها را در بایکوت قرار دهند و آنان در یک مکان خاص به محاصره گیرند و تمام وسایل و ابزارهای‌ زندگی‌ را از آنان بگیرند تا اینکه یا محمد و پیروانش از دعوت خود برگردند یا اینکه از گرسنگی‌ بمیرند.

در تاریخ ابن کثیر آمده است که ابوطالب توجه عجیبی‌ به حیات حضرت محمد(ص) داشت. وقتی‌ مردم در شب در رختخوابهای‌ خود آرام و قرار می‌یافتند، به پیامبر دستور می‌داد که ابتدا در رختخواب خودش بخوابد. وقتی‌ خواب شیرین مردم را در برمی‌گرفت، به یکی‌ از فرزندان یا برادرانش دستور می‌داد که در رختخواب پیامبر بخوابند و به پیامبر دستور می‌داد که در رختخواب آنان بخوابد. این کار برای‌ مراقبت از جان پیامبر بود تا اینکه اگر کسی‌ برای‌ ترور پیامبر(ص) به شعب بیاید، فرزندش قربانی‌ برادر زاده اش شود.

امام علی‌(ع) همراه پیامبر(ص) در کار دعوت

پس از وفات ابی‌ طالب و خروج پیامبر(ص) از شعب، فشارها بر پیامبر(ص) فزونی‌ گرفت و قریش بر اذیت و آزار خود افزودند. پیامبر(ص) برای‌ دعوت به طائف رفت ولی‌ سران طائف کودکان و غلامان خود را تحریک کردند که پیامبر را سنگ باران کنند. در این سفر پیامبر مجروح گردید. علی‌(ع) و زید بن حارثه که در آن مرحله همراه پیامبر بودند، نیز زخم برداشتند. این اولین مرحله از دعوت به اسلام در خارج از مکه بود. علی‌(ع) سینه و دستان کوچک خود را سپر سنگهای‌ آنان کرد و سر و بدنش زخمی‌ گردید. با این حال پیامبر(ص) نیز مورد اصابت قرار گرفت و خون از پاهای‌ مبارکش جاری‌ گشت.

پیامبر(ص) علی‌ رغم این مسائل به مکه باز گشت ولی‌ هیچ گاه امیدش به پیروزی‌ ضعیف نگشت و اعتماد او به خداوند بسیار قوی‌تر از قریش و توطئه چینی‌ های‌ آنان بود.

پیامبر(ص) با هیأتی‌ از یثرب ملاقات کرد. آنان از پیامبر خواستند که به یثرب بیاید. قریش از این مسأله آگاه شدند و تصمیم گرفتند پیش از اینکه دیر شود، پیامبر را از بین ببرند. ولی‌ شرط کردند که این قتل به صورت فردی‌ صورت نگیرد. لذا در دارالندوه جمع شدند تا تصمیم مناسبی‌ را اتخاذ کنند. لذا گروهی‌ از جوانان قبائل متعدد را گرد آوردند که این کار را انجام دهند. ولی‌ خداوند از طریق وحی‌، پیامبر(ص) را از این قضیه مطلع کرد. پیامبر(ص) علی‌(ص) را از توطئه قریش برای‌ کشتن شبانه خودش آگاه نمود. قریش تصمیم گرفته بودند که شبانه پیامبر(ص) را در رختخوابش به قتل برسانند. علی‌(ص) با شنیدن این خبر گریست و وقتی‌ پیامبر(ص) دستور داد که در بسترش بخوابد، علی‌(ع) با آغوش باز این مسأله را پذیرفت و فرمود: ای‌ رسول خدا! اگر من جان خود را فدای‌ شما کنم، شما سالم می‌ مانید؟» پیامبر(ص) فرمود: «آری‌! چرا که پروردگارم به من چنین وعده داده است. لذا علی‌(ع) با آغوش باز عهده دار این وظیفه خطیر شد و تمام خطرات را به جان خرید و با اطمینان کامل در آن شب در بستر پیامبر(ص) آرمید و با قلبی‌ آرام، همان رو اندازی پیامبر را که معمولاً از آن استفاده می‌کرد به روی‌ خود کشید.

وقت موعود که فرا رسید به خانه پیامبر(ص) یورش بردند. علی‌(ع) از رختخواب برخاست. چون علی‌(ع) را شناختند از برابرش گریختند. در بعضی‌ روایات آمده است که پیش از حمله، علی‌(ع) را با سنگ ریزه زدند ولی‌ او هم چنان آرام و ساکت باقی‌ ماند. سپس حمله کردند و به او دشنام دادند. علی‌(ع) به آنان حمله برد و آنان از برابر علی‌(ع) به بیرون گریختند. آنان درباره محمد(ص) از او پرسیدند و او نیز پاسخ داد که از محل او اطلاعی‌ ندارد. به هر حال این که علی‌(ع) در رختخواب پیامبر(ص) آرمید تا با بذل جان خود از پیامبر(ص) مراقبت کند یکی‌ از زیباترین انواع فداکاری‌ ها در راه عقیده و اصول می‌ باشد که تاریخ به یاد دارد.

کاروان کوچک پیامبر(ص) با گذر از کوهها و بیابانها، راه یثرب را در پیش گرفت و با نزدیک شدن به یثرب، هر آن از خطر قریش در امان می‌ ماند. اما علی‌(ع) در مکه باقی‌ ماند تا به سفارشهای‌ پیامبر(ص) عمل کند و امانتهای‌ مردم را به آنان باز گرداند. سپس آماده شد تا همراه با فاطمه دختر پیامبر، فاطمه بنت اسد و فاطمه بنت زبیر و فاطمه بنت حمزه و ام ایمن و ابو واقد اللیثی‌ به پیامبر(ص) در مدینه بپیوندد. علی‌(ع) در این بین در برابر کسانی‌ که به تعقیب آنان آمده بودند تا آنان را به مکه بازگردانند ایستادگی‌ کرد.

داستان برادری‌

در بعضی‌ از کتیب سیره آمده است که پیامبر(ص) پیش از مهاجرت به یثرب، بین مسلمانان مکه پیمان برادری‌ بسته بود و بین خود و علی‌(ع) نیز ایجاد برادری‌ کرد. در سیره آن حضرت آمده است که پیامبر پس از آنکه بین مسلمانان پیمان برادری‌ بست، خطاب به علی‌(ع) کرد و فرمود: «آیا راضی‌ نیستی‌ که من برادر تو شوم؟ حضرت فرمود: آری‌! ای‌ رسول خدا. پس پیامبر(ص) علی‌(ع) فرمود: تو برادر من در دنیا و آخرت هستی‌.»

در سیره ابن هشام و جاهای‌ دیگر آمده است که پیامبر(ص) پس از هجرت به مدینه بین مسلمانان پیمان برادری‌ بست و این بار مهاجر و انصار را با یکدیگر برادر نمود. هدف پیامبر(ص) این بود که به جای‌ پیوندهای‌ خونی‌ و نژادی‌ با پیوند اسلام و ایمان، رابطه آنان با یکدیگر را مستحکم سازد.

او این بار بین خود و علی‌(ع) ایجاد برادری‌ کرد. در کتاب الریاض النضره آمده است که علی‌(ع) دید که پیامبر(ص) بین او و کسی‌ ایجاد برادری‌ نکرد. لذا خطاب به پیامبر فرمود: «بین مردم پیمان بستی‌ و مرا واگذاردی‌. پیامبر(ص) فرمود: تو را برای‌ خودم گذاشتم. تو برادر من و من برادر توام. پس هر که از تو پرسید بگو: من بنده خدا و برادر رسول خدا هستم. غیر از تو هیچ کس بعد از من چنین ادعایی‌ نکند مگر اینکه دروغگو باشد.»

در روایت طبرانی‌ آمده است که پیامبر(ص) به علی‌(ع) فرمود: «قسم به کسی‌ که مرا به حق مبعوث کرد، من تو را جز برای‌ خودم به تأخیر نینداختم. جایگاه تو به من مثل هارون به موسی‌ است. مگر اینکه پس از من پیامبری‌ نیست؟»

بین بدر و احد

هنوز یک هفته نشده بود که مسلمانان به مدینه بازگشته بودند. پیامبر(ص) به جنگ با بنی‌ سلیم فرمان داد. زیرا که آنان برای‌ حمله به مدینه جمع شده بودند. پیامبر(ص) خود رهبری‌ این حمله را به عهده گرفت و پرچم را به دست علی‌(ع) داد. این غزوه در بیست و چهارم ماه رمضان، درست چند روز پس از جنگ بدر اتفاق افتاد.

همین طور در نیمه ماه شوال و تقریباً یک ماه بعد از جنگ بدر با بنی‌ قینقاع یکی‌ از قبائل یهودی‌ ساکن در مدینه جنگید. پیامبر(ص) با یاران خود عازم این جنگ گردید. در حالی‌ که پرچم به دست حمزه بود و علی‌(ع) حمله را رهبری‌ می‌کرد و پیشگام مسلمانان بود.

تقریباً چهار ماه پس از جنگ بدر، در نیمه ماه محرم، به پیامبر(ص) خبر رسید که گروهی‌ از بنی‌ سلیم و غظفان در سرزمین بنی‌سلیم گرد آمده­اند و می‌خواهند به مدینه حمله کنند. پیامبر(ص) به همراه حدود دویست نفر از مهاجرین و انصار به سوی‌ ایشان رهسپار گردید و پرچم را به دست علی‌(ع) داد. بدین ترتیب اعراب هر از چند گاهی‌ در جاهای‌ مختلف جمع می‌شدند و برای‌ حمله به مدینه برنامه ریزی‌ می‌کردند. ولی‌ پیامبر همه رشته­های‌ شان را پنبه می‌کرد و یا خودش در رأس سپاهی‌ به سوی‌ آنان رهسپار می‌شد یا گروهی‌ از مسلمانان را مأمور جنگ با آنان می‌نمود. ولی‌ در غالب اوقات، پرچم به دست علی‌(ع) قرار داشت.