بسم الله الرحمن الرحیم

خطبه‌های نماز جمعه بیروت به امامت علامه سید علی فضل‌الله

۳ مهر ۱۴۰۵ برابر با ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۶  و  ۱۳  ربیع الثانی ۱۴۴۸

همکاری و همیاری: قدرت جامعه در برابر بحران‌ها

خطبه اول

خداوند سبحان و تعالى در کتاب عزیز خود فرموده است: «وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ»  صدق الله العظیم.

ارزش همکاری

از بزرگ‌ترین ارزش‌هایی که اسلام بر آن تأکید کرده و اگر در جامعه ریشه بدواند، آن را توانا می‌سازد تا با شرایط دشوار و چالش‌هایی که آن را دربرمی‌گیرد روبه‌رو شود، ارزش همکاری است؛ اینکه هر یک از ما دست یاری به سوی نیازمند دراز کند و او را تنها نگذارد تا با سختی‌ها و مشقت‌های زندگی روبه‌رو شود. همکاری ممکن است از سوی افراد انجام شود، اما زمانی مؤثرتر و تأثیرگذارتر است که به مسیری در جامعه و در سطح وطن تبدیل شود و مؤسسات و انجمن‌هایی که خود را وقف خدمت به جامعه کرده‌اند، آن را بر عهده گیرند.

این همان ارزشی است که خداوند سبحان بندگان مؤمن خود را به آن فراخواند، هنگامی که خواست آنان در هر آنچه خیر و صلاح برای خود، جامعه‌شان و امتشان دارد، همکاری کنند. فرمود: «وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ». یعنی در هر آنچه خیر و صلاح برای آنان در سطح افراد یا جامعه دارد همکاری کنند. خداوند عزّوجلّ نمی‌خواهد مؤمنان در از توانایی‌ها و امکانات خود محبوس شوند یا در محدوده خانواده‌شان بمانند؛ بلکه خواسته است که غم‌های یکدیگر را درک کنند و یکدیگر را تقویت نمایند؛ ثروتمند با مالش به فقیر یاری رساند، عالم با علمش به جاهل، قوی با قدرتش به ضعیف، و صاحب موقعیت با موقعیتش، و آن‌که سخن نیکویی دارد از گفتن آن به نیازمند دریغ نورزد تا غم یا اندوهی را بزداید یا کسی را که عزیزی از دست داده تسلی دهد، و آن‌که نصیحتی دارد از نصیحتش، یا آن‌که می‌تواند حاجتی را برآورد، در برآوردن حاجات برادرانش کوتاهی نکند.

رسول خدا (ص) در حدیثی به این معنا اشاره فرموده است: «إنَّ المُؤمِنَ للمُؤمِنِ کالبُنیانِ المَرْصوصِ، یَشُدُّ بَعضُه بَعضًا؛ مؤمن برای مؤمن همچون بنایی استوار و به‌هم‌پیوسته است که بخش‌هایش یکدیگر را استوار می‌دارند.» همان‌گونه که ساختمان جز با به‌هم‌پیوستن سنگ‌ها و تکیه دادن برخی بر برخی دیگر برپا نمی‌ایستد، جامعه مؤمن نیز تا برپا بماند و نیرومند شود، باید همکاری کند، هم‌دوش شود و یکدیگر را تقویت نماید.

رسول خدا (ص) در حدیث دیگری نیز به این تصویر اشاره فرموده است: «مثل المُؤمِنینَ فی تَراحُمِهم وتَوادِّهم وتَعاطُفِهم کمَثَلِ الجَسَدِ الواحد، إذا اشتَکى منه عُضو، تَداعى له سائِرُ الجَسَدِ بالسَّهَرِ والحُمَّى؛ مَثَل مؤمنان در مهرورزی، دوستی و همدردی‌شان همچون یک پیکر است؛ هرگاه عضوی از آن به درد آید، سایر اعضای بدن با بی‌خوابی و تب با آن همدردی می‌کنند.» این حدیث، مؤمنان را به یک پیکر تشبیه کرده است؛ همان‌گونه که اگر عضوی از بدن به درد آید یا رنج بکشد یا آزرده شود، تمام بدن با آن ‌آزرده می‌شود و رنج می‌کشد و برای دردش شب‌زنده‌داری می‌کند، مؤمنان نیز چنین‌اند؛ اگر یکی از آنان آزرده یا رنج‌دیده شود، باید تمام جامعه مؤمن در کنار او بایستد و فقیر یا یتیم یا مظلوم یا هر صاحب حاجتی را رها نکند، بلکه همگان برای خدمت و یاری او برخیزند.

تأثیر همکاری در جامعه

احادیث اشاره کرده‌اند که این اخلاق، جایگاه انسان را نزد خداوند عزّوجلّ تقویت می‌کند و به بهبود زندگی او در دنیا نیز کمک می‌رساند. در حدیث آمده است: «اللهُ فی عَونِ العَبْدِ ما کان العَبْدُ فی عَونِ أخیهِ؛ خداوند در یاری بنده است تا زمانی که بنده در یاری برادرش باشد.»

مؤمن هنگامی که در برآوردن نیاز برادر مؤمنش می‌کوشد، نه تنها برای او خیر می‌آورد، بلکه خیر به خود او نیز بازمی‌گردد، زیرا خداوند عزّوجلّ در نیازش یاور او خواهد بود و هر کس خداوند یاور او باشد، نیازش به اذن خدا برآورده می‌شود.

در حدیث دیگری آمده است: «مَنْ نَفَّسَ عَنْ مُؤْمِنٍ کُرْبَهً مِنْ کُرَبِ الدُّنْیَا، نَفَّسَ اللهُ عَنْهُ کُرْبَهً مِنْ کُرَبِ یَوْمِ الْقِیَامَهِ؛ هر کس اندوهی از اندوه‌های دنیا را از مؤمنی بگشاید، خداوند اندوهی از اندوه‌های روز قیامت را از او می‌گشاید.» یعنی هر کس به انسانی کمک کند تا از سختی یا تنگنا بیرون آید، یا در کنار او بایستد، یا غم و اندوهی را از او بزداید، خداوند در تنگنا و سختی‌ای که ممکن است در روز قیامت با آن روبه‌رو شود با او خواهد بود و از رحمت او بهره‌مند می‌گردد.

و در حدیث آمده است: «الخلقُ کلُّهم عیالُ اللَّهِ، وأحبُّ الخلقِ إلى اللَّهِ أنفعُهم لعیالِهِ، ومن أدخلَ على أهلِ بیت سرورًا؛ همه خلق عیال خداوندند، و محبوب‌ترین خلق نزد خداوند سودمندترین آنان برای عیال اوست، و هر کس بر خانواده‌ای شادی وارد کند.» با یاری بندگان خدا که عیال اویند و وارد کردن شادی بر آنان، انسان به محبت خداوند دست می‌یابد که بالاترین درجه‌ای است که خداوند عزّوجلّ به بندگانش می‌بخشد.

دری به سوی بهشت

رسول خدا (ص) یاری رساندن انسان به دیگران را در و راهی دانسته که به بهشت می‌انجامد. آمده است رسول خدا (ص) به مردی که نزد او آمد فرمود: «ألا أدلُّک على أمرٍ یُدخِلک اللّه به الجنّه؟ قال: بلى یا رسول اللّه. قال: أنِلْ ممّا أنالک اللّه. قال: فإن کنتُ أحوَج ممّن أنیله؟ قال: فانصُر المظلوم. قال: فإن کنت أضعَف ممّن أنصره؟ – إن لم یکن لی طاقه على ذلک؟ لأنَّ ذلک سیجعلنی فی مواجهه الظَّالم – قال: فاصْنَع للأخْرَق – وهو الشَّخص الّذی لا یحسن التّصرّف، أی ساعده حتّى یحسن التّصرّف فی أموره – قال: فإن کنت أخْرَق ممّن أصْنَع له؟ قال: فاصْمت لسانک إلَّا من خیر»

«آیا تو را به کاری راهنمایی نکنم که خداوند به وسیله آن تو را وارد بهشت کند؟ گفت: آری ای رسول خدا. فرمود: از آنچه خداوند به تو بخشیده به دیگران برسان. گفت: اگر خودم نیازمندتر از کسی باشم که به او می‌رسانم چه؟ فرمود: مظلوم را یاری کن. گفت: اگر خودم ناتوان‌تر از کسی باشم که او را یاری می‌کنم چه؟ – اگر توان آن را نداشته باشم، زیرا این کار مرا در برابر ظالم قرار می‌دهد – فرمود: به شخص بی‌تدبیر یاری رسان – یعنی کسی که نمی‌داند چگونه رفتار کند؛ او را کمک کن تا در کارهایش درست رفتار کند – گفت: اگر خودم بی‌تدبیرتر از کسی باشم که به او یاری می‌رسانم چه؟ فرمود: زبانت را جز از خیر نگاه دار.» یعنی زبانت را زبان خیر و معروف و اصلاح میان مردم قرار ده. پس برای رسیدن به بهشت، باید به یکی از این اخلاق یا صفات آراسته شوی.

سیره نبوی برجسته‌ترین نمونه همکاری و همبستگی را ارائه داده است، هنگامی که مسلمانان از مکه به مدینه هجرت کردند و خانه‌ها، اموال و محل کار خود را پشت سر گذاشتند. آن روز اهل مدینه خانه‌های خود را به روی آنان گشودند، اموالشان را با آنان شریک شدند و خانه‌هایشان را با آنان تقسیم کردند. خداوند این ارزش را جاودانه ساخت تا در طول زمان زنده بماند، آنجا که فرمود: «وَالَّذِینَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِیمَانَ مِن قَبْلِهِمْ یُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَیْهِمْ وَلَا یَجِدُونَ فِی صُدُورِهِمْ حَاجَهً مِّمَّا أُوتُوا وَیُؤْثِرُونَ عَلَىٰ أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَهٌ ۚ وَمَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ».

مسئولیت همبستگی و همیاری

 عزیزان، ما بیش از هر زمان نیازمندیم که این ارزش را در زندگی‌مان تقویت کنیم؛ جایی که با دشوارترین شرایط در همه عرصه‌ها روبه‌رو هستیم. باید برای برآوردن نیازهای کسانی که با ما زندگی می‌کنند همکاری کنیم؛ کسانی که نان‌آور یا کار خود را از دست داده‌اند، یا از تأمین غذا یا دارو یا مسکن یا مدرسه برای فرزندانشان ناتوان‌اند، یا از سرزمین خود آواره شده و هر آنچه با آن از مردم بی‌نیاز بودند را پشت سر گذاشته‌اند، یا زیر بار بدهی‌ها کمر خم کرده‌اند، یا نیازمند کلمه‌ای هستند که غم و اندوهی را از آنان بزداید یا امید و پایداری و توان رویارویی با چالش‌ها را به آنان بازگرداند.

این امر تنها با ابتکارات فردی تحقق نمی‌یابد، هرچند اهمیت آن‌ها بسیار است؛ بلکه نیازمند هم‌افزایی تلاش‌ها و همکاری میان افراد، گروه‌ها، مؤسسات و نهادهای توانمند و بخشنده است، و کار در سطح محله‌ها، مناطق و روستاها، و اینکه این کار در هر مسجد و هر محل گردهمایی جریان داشته باشد تا بخشش دائمی و فراگیر باشد، نه فصلی یا واکنشی به وضعیتی گذرا.

پس از خداوند عزّوجلّ بخواهیم که ما را یاری کند تا ندای او را لبیک گوییم و از کسانی باشیم که حاجات نیازمندان را برآورده می‌کنند، اندوه گرفتاران را می‌گشایند، به کسانی که دارو یا درمان نمی‌یابند یا توان تأمین غذا یا خانه‌ای برای پناه بردن ندارند یاری می‌رسانند، و برای هر مظلومی نیرویی باشیم، تا از فضل این عبادت بهره‌مند گردیم؛ زیرا انسان اگر به قله عبادت برسد، چنان‌که در حدیث آمده، در برآوردن حاجات مردم بسیار کوشا خواهد بود و ارزش عبادتش در خدمت به آنان آشکار می‌شود. آن‌گاه به آنچه خداوند به ما وعده داده دست می‌یابیم: «وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنفُسِکُم مِّنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِندَ اللَّهِ هُوَ خَیْرًا وَأَعْظَمَ أَجْرًا وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ» و فرموده است: «وَمَن یَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا یَخَافُ ظُلْمًا وَلَا هَضْمًا».

خطبه دوم

بسم الله الرَّحمن الرَّحیم

ای بندگان خدا، شما و خودم را به وصیت رسول خدا (ص) سفارش می‌کنم که فرمود: «عِبادَ اللهِ، مَن نَقَلَهُ اللهُ مِن ذُلِّ المَعاصی إِلى عِزِّ الطَّاعَهِ، أَغْناهُ بِلا مالٍ، وَأَعَزَّهُ بِلا عَشیرَهٍ، وَآنَسَهُ بِلا أَنیسٍ… وَمَن خافَ اللهَ، أَخافَ مِنهُ کُلَّ شَیءٍ، وَمَن لَم یَخَفِ اللهَ، أَخافَهُ اللهُ مِن کُلِّ شَیءٍ، وَمَن رَضِیَ مِنَ اللهِ بِالیَسیرِ مِنَ الرِّزقِ، رَضِیَ اللهُ مِنهُ بِالیَسیرِ مِنَ العَمَلِ… وَمَن زَهِدَ فِی الدُّنیا، أَثبَتَ اللهُ الحِکمَهَ فِی قَلبِهِ، وَأَنطَقَ بِها لِسانَهُ، وَبَصَّرَهُ عُیوبَ الدُّنیا، داءَها وَدَواءَها، وَأَخرَجَهُ مِنَ الدُّنیا سالِمًا إِلى دارِ القَرارِ… وَمَن أَحَبَّ أَن یَکونَ أَعَزَّ النّاسِ، فَلیَتَّقِ اللهَ… وَمَن أَحَبَّ أَن یَکونَ أَقوَى النّاسِ، فَلیَتَوَکَّلْ عَلَى اللهِ… وَمَن أَحَبَّ أَن یَکونَ أَغنَى النّاسِ، فَلیَکُنْ بِما فِی یَدِ اللهِ أَوثَقَ مِنهُ بِما فِی یَدِهِ؛ ای بندگان خدا، هر کس را خداوند از خواری گناهان به عزت اطاعت منتقل کند، او را بی‌نیاز از مال می‌سازد، بی‌عشیره‌اش عزت می‌بخشد و بی‌انیس آرامش می‌دهد… و هر کس از خدا بترسد، خدا همه چیز را از او می‌ترساند، و هر کس از خدا نترسد، خدا او را از همه چیز می‌ترساند. و هر کس به روزی اندک از خدا راضی باشد، خدا به عمل اندک از او راضی می‌شود… و هر کس در دنیا زهد پیشه کند، خداوند حکمت را در دلش استوار می‌سازد، زبانش را به آن گویا می‌کند، عیب‌های دنیا، درد و داروی آن را به او می‌نمایاند و او را سالم از دنیا به سرای جاودان بیرون می‌برد… و هر کس دوست دارد عزیزترین مردم باشد، تقوای خدا پیشه کند… و هر کس دوست دارد نیرومندترین مردم باشد، بر خدا توکل کند… و هر کس دوست دارد بی‌نیازترین مردم باشد، به آنچه در دست خداست بیش از آنچه در دست خود دارد اعتماد کند.»

عزیزان، با عمل به این سفارش‌ها می‌توانیم بر نفس خود چیره شویم، زمام کار و تصمیم آن را در دست گیریم و آن را به جایی هدایت کنیم که خدا دوست دارد و می‌پسندد. با تقوا توان رویارویی با دشمنان را می‌یابیم، پیروز می‌شویم و با چالش‌ها مقابله می‌کنیم.

امیدهایی که وطن را حفظ نمی‌کنند

آغاز سخن از جنوب این وطن است، جایی که دشمن همچنان با حملات هوایی به مکان‌های نزدیک به مواضعی که اشغال کرده ادامه می‌دهد، در حالی که عملیات انفجار و سوزاندن زیرساخت‌ها، مؤسسات عمومی و خصوصی، و مراکز بهداشتی و اجتماعی در روستاها و شهرک‌های تحت کنترلش برای تثبیت حضور خود در آن‌ها ادامه دارد.

و همچنان بیم آن می‌رود که نخست‌وزیر دشمن پیش از انتخابات داخلی‌اش در پایان ماه آینده گام‌های تشدیدکننده‌ای برای بهبود موقعیت خود بردارد، که این امر مستلزم حفظ هوشیاری در برابر هر ماجراجویی احتمالی اوست.

در برابر آنچه می‌گذرد، بار دیگر از دولت لبنان می‌خواهیم تا گزینه‌های خود را در برخورد با مرحله پیش رو بررسی کند؛ پس از آنکه روشن شده دشمن از مواضعی که اشغال کرده عقب‌نشینی نخواهد کرد، و امیدش تنها به مذاکراتی نباشد که دشمن از آن‌ها شانه خالی می‌کند و آنچه لبنان و لبنانی‌ها در پی آنند را تحقق نخواهد بخشید. و از برگ‌های قدرت و فشاری که در اختیار دارد بهره گیرد تا حق لبنان بر سرزمین و حاکمیتش بر آن حفظ شود. لبنان اگر عناصر قدرت خود را در داخل و خارج بسیج کند، ضعیف نیست و اساس این کار تقویت وحدت داخلی است؛ اینکه شدت دشمنی‌شان میان خودشان نباشد بلکه متوجه دشمنشان باشد و به کسانی که در پی برانگیختن فتنه میان آنانند میدان ندهند تا به هدفشان برسند.

در این راستا، به تقویت توان ارتش لبنان برای انجام مأموریت‌هایش در دفاع از وطن و حفظ سرزمین‌های آن فرامی‌خوانیم و هر تلاشی را که در این زمینه انجام می‌شود ارج می‌نهیم، تا پس از عدم تمدید مأموریت نیروهای یونیفل خلأ امنیتی ایجاد نشود که دشمن از آن بهره برد و حتی در پی آن باشد و بکوشد از آن برای تثبیت اشغال خود در جنوب نفوذ کند.

تشدید وضعیت معیشتی

باز به دغدغه‌ای بازمی‌گردیم که خواب را از چشمان لبنانی‌ها ربوده است: وخامت وضعیت معیشتی به دلیل افزایش جنون‌آسای قیمت کالاها، مواد غذایی، سوخت و هزینه بالای تأمین آب، برق، آموزش و درمان، در سایه گسترش بیکاری و کاهش حقوق در مؤسسات دولتی و خصوصی. این امر ما را از پیامدهای آن در سطح اجتماعی، یا در سطح پولی و امنیتی بیمناک می‌سازد.

در برابر آنچه می‌گذرد، بار دیگر از دولت لبنان می‌خواهیم با تشدید نظارت بر قیمت‌ها، جلوگیری از دست‌درازی بازرگانان و محتکران به نان، سلامت و نیازهای ضروری مردم، افزایش کمک به طبقات فقیر و مستضعف که طبق آمارها اکثریت لبنانی‌ها را تشکیل می‌دهند، و بازنگری در سیاست مالیاتی که بر شهروندان تحمیل می‌شود و بارشان را سنگین‌تر کرده و فشارها را بر آنان افزوده است، نقش خود را در این زمینه فعال کند.

ناتوانی سازمان ملل متحد

به نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد می‌رسیم که در سایه تشدید بحران‌ها در سطح منطقه و جهان برگزار می‌شود؛ بحران‌هایی که امنیت، اقتصاد و ثبات آن را تهدید می‌کند. ما می‌خواستیم این نشست در حل مشکلات این جهان و رسیدگی به بحران‌های آن و توقف خونریزی در سطح انسانی، اقتصادی، عمرانی و زیست‌محیطی سهیم باشد.

مایه‌ی تأسف است که سازمان ملل متحد نقش خود را به شکل مطلوب ایفا نمی‌کند و از جایگاهی که برای تحقق صلح و امنیت جهانی، گفت‌وگو میان کشورها و رفع ستم از دوش کشورهای مستضعف پدید آمده بود، به سکویی برای تهدید به جنگ یا برافروختن یا شعله‌ور کردن آن، و مشروعیت بخشیدن به ستم جاری در جهان و سرپوش گذاشتن بر آن تبدیل شده است.

آنچه شاهدیم، عقب‌گرد نقش سازمان ملل متحد را در سایه سیطره قدرت‌های بزرگ بر آن آشکار می‌سازد و به کشورها و ملت‌هایی که از این سیطره رنج می‌برند تأیید می‌کند که حقوقشان با سکوت یا منتظر ماندن کسانی که در جهانی که جز قدرتمندان را حرمت نمی‌نهد دادخواهی کنند محفوظ نخواهد ماند، بلکه با وحدت تلاش‌ها، بلند کردن صدایشان و دفاع از حاکمیت و حق تعیین سرنوشتشان، تا قانون بین‌المللی بر ضعیفان قوی و در برابر قدرتمندان ناتوان نماند.

یادبود شهادت دو سید

سرانجام، سالروز دوم شهادت دو نماد بزرگ این وطن و دفاع از آن تا مرز شهادت را یاد می‌کنیم: سید حسن نصرالله و سید هاشم صفی‌الدین. در این مناسبت دردناک و با این فقدان دو برادر عزیز، سنگینی مسئولیتی را که بر جای گذاشتند احساس می‌کنیم و وفاداری به آنان و به همه شهیدانی که در این راه رفتند، در پاسداری از این وطن و وحدت، قدرت، عزت و حاکمیتش بر سرزمینش است.