
بسم الله الرحمن الرحیم
خطبههای نماز جمعه بیروت به امامت علامه سید علی فضلالله
۲۹ آبان ۱۴۰۵ برابر با ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶ و ۱۰ جمادی الثانی ۱۴۴۸
بخشش و ایثار در مکتب اهل بیت (ع)
خطبه اول
خداوند سبحانه و تعالى در کتاب عزیز خود فرموده است: «إِنَّ الْأَبْرَارَ یَشْرَبُونَ مِن کَأْسٍ کَانَ مِزَاجُهَا کَافُورًا * عَیْنًا یَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللَّهِ یُفَجِّرُونَهَا تَفْجِیرًا * یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَیَخَافُونَ یَوْمًا کَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیرًا * وَیُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَىٰ حُبِّهِ مِسْکِینًا وَیَتِیمًا وَأَسِیرًا * إِنَّمَا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِیدُ مِنکُمْ جَزَاءً وَلَا شُکُورًا * إِنَّا نَخَافُ مِن رَّبِّنَا یَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِیرًا * فَوَقَاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذَٰلِکَ الْیَوْمِ وَلَقَّاهُمْ نَضْرَهً وَسُرُورًا» صدق الله العظیم.
ایثار اهلبیت (ع)
در سبب نزول این آیات آمده است که حسن و حسین (ع) بیمار شدند. علی (ع) و فاطمه (س) نذر کردند که اگر آن دو شفا یابند، سه روز روزه بگیرند. آنان شفا یافتند، اما چیزی برای افطار نداشتند. علی (ع) سه صاع جو قرض گرفت. فاطمه (س) یک صاع از آن را برای روز نخست آسیاب کرد و نان پخت. هنگامی که نانها را پیش روی خود نهادند تا افطار کنند، نیازمندی بر در ایستاد و گفت: «سلام بر شما ای خاندان محمد! مسکینی از مساکین مسلمانانم؛ مرا اطعام کنید تا خداوند شما را از سفرههای بهشت اطعام کند.» آنان او را بر خود مقدم داشتند و آن شب جز آب و نمک نچشیدند و صبح نیز روزه گرفتند تا به نذر خود وفا کنند.
شب دوم نیز هنگامی که غذا را پیش روی خود گذاشتند، یتیمی آمد. باز هم او را بر خود ایثار کردند و آن شب نیز جز آب و نمک نچشیدند و صبح روز بعد روزه گرفتند. در روز سوم هنگام غروب، اسیری بر در خانه آمد و آنان همانگونه که در دو شب پیشین کرده بودند، غذای خود را به او دادند.
صبح روز بعد، علی (ع) دست حسن و حسین را گرفت و به سوی پیامبر خدا (ص) آمدند، در حالی که از شدت گرسنگی میلرزیدند. پیامبر فرمود: «چه سخت است آنچه از حال شما میبینم و مرا اندوهگین میسازد!» آنگاه جبرئیل (ع) نازل شد و گفت: «این آیات را بگیر ای محمد! خداوند تو را در خاندانت مبارک باد.» و این آیات مبارک درباره آنان نازل شد.
این آیات به شماری از ارزشهای اخلاقی و ایمانی اشاره دارد که این خاندان پاک به آن آراسته بودند و با آن به مقامی رسیدند که خداوند سبحان درباره آن فرموده است: «فَوَقَاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذَٰلِکَ الْیَوْمِ وَلَقَّاهُمْ نَضْرَهً وَسُرُورًا * وَجَزَاهُم بِمَا صَبَرُوا جَنَّهً وَحَرِیرًا».
امروز ما بر این آیات درنگ میکنیم، نه تنها برای آنکه آنچه آنان انجام دادند و مقام و تکریمی که خداوند عزّوجلّ به آنان ارزانی داشت را یاد کنیم، بلکه برای آنکه معانی و دلالتهای آن را الهام بگیریم و ارزشهایی را که در خود دارد در رفتار خود تجسم بخشیم و از این راه حقیقت ایمان و اخلاص خود را نسبت به این خاندان پاک نشان دهیم.
اطعام به خاطر محبت خدا
نخستین ارزش، ارزش اطعام است که آیه کریمه میفرماید بر محبت خدا انجام شده است: «وَیُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَىٰ حُبِّهِ مِسْکِینًا وَیَتِیمًا وَأَسِیرًا». آنان خوراک را ندادند چون نیازی به آن نداشتند یا چون از زیادههای سفرهشان بود؛ بلکه آنچه بخشیدند در حالی بود که خود سخت به آن نیازمند بودند. نیکوست که انسان از فزونی مال خود ببخشد، اما اهمیت بخشش هنگامی بزرگتر میشود که انسان در عین نیاز، ببخشد؛ آنچه را که گرسنگی گرسنگان را برطرف میکند عطا کند و خود گرسنه بماند. این مرتبهای بلند از ایمان است که امیرمؤمنان (ع) آن را از بالاترین مکارم و نیکوترین احسانها دانسته است.
اخلاص در بخشش
دومین ارزش، اخلاص برای خداوند عزّوجلّ در بخشش است که با این سخن خداوند بیان شده است: «إِنَّمَا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِیدُ مِنکُمْ جَزَاءً وَلَا شُکُورًا». بخششی که آنان بر آن پای فشردند، نه در پی سپاس و ستایش و امتنان از کسانی بود که به آنان بخشیده بودند و نه میخواستند این بخشش نزد مردم یاد شود تا با آن به جاه و منزلتی برسند. بلکه خالص برای خدا و تنها در طلب خشنودی و محبت او بود. و این اوج بخشش است.
بخشش بدون تبعیض
سومین ارزش آن است که آنان بدون در نظر گرفتن وابستگی یا هویت کسی که به او میبخشیدند، بخشیدند. به نیازمند چون نیازمند بود، به یتیم چون یتیم بود و به اسیر چون اسیر بود عطا کردند؛ دور از هرگونه هویت و دستهبندی. آنچه این بُعد انسانی بخشش را تأیید میکند، بخشش آنان به اسیر است؛ اسیری که مسلمانان در جنگ او را گرفته بودند و طبیعی بود که مسلمان نباشد. و این همان راهی است که پیامبر خدا (ص) ترسیم فرمود: «الخلقُ عِیالُ اللهِ، فَأَحَبُّ الخَلقِ إِلى اللهِ مَن نَفَعَ عِیالَ اللهِ، وَأَدخَلَ عَلى أَهلِ بَیتٍ سُرورًا؛ مردم عائله خداوندند؛ پس محبوبترین مردم نزد خدا کسی است که به عائله خدا سود رساند و بر خانوادهای شادی وارد کند.»
و نیز فرمود: «خَیرُ النّاسِ أَنفَعُهُم لِلنّاسِ؛ بهترین مردم سودمندترین آنان برای مردمند.» آن حضرت در این سخن به «مردم» اشاره کرد، نه به مسلمانان یا مؤمنان یا هیچ دستهبندی دیگری. و در حدیث دیگری آمده است: «خالِطُوا النّاسَ مُخالَطَهً إِن مِتُّم مَعَها بَکَوا عَلَیکُم، وَإِن عِشتُم حَنّوا إِلَیکُم؛ با مردم چنان معاشرت کنید که اگر بمیرید بر شما بگریند و اگر زنده بمانید به سوی شما مشتاق باشند.»
رابطه میان ترس و بخشش
چهارمین ارزش، ترس از خداوند سبحان است که در رفتار آنان به انگیزهای برای بخشش و ایثار تبدیل شد: «إِنّا نَخافُ مِن رَبِّنا یَومًا عَبوسًا قَمطَریرًا». این آیه ما را فرامیخواند که این ارزش را در جان خود تقویت کنیم. ترس از خدا، ترسی است که از معرفت او سرچشمه میگیرد و از درک آگاهانه عظمت و قدرت او در کنار رحمت و آمرزشش؛ نه ترسی که انسان را در وحشت فرو برد. خداوند نخواسته است بندگانش در وحشت از او زندگی کنند؛ او که خود را «الرّحمن الرّحیم» نامیده و فرموده است: «وَرَحمَتی وَسِعَت کُلَّ شَیءٍ؛ و رحمت من همه چیز را فراگرفته است.»
بلکه ترسی است که انسان را از آنچه به خشم خدا میانجامد بازمیدارد و به آنچه او را خشنود میسازد وامیدارد. و از بزرگترین چیزهایی که خداوند را خشنود میکند، کوشیدن در رفع غم بندگان اوست که عائلهاش هستند.
پاداش بخشش نزد خدا
پنجمین ارزش آن است که خداوند عزّوجلّ بخششی را که انسان در راه او میکند فراموش نمیکند. مردم ممکن است آن را از یاد ببرند یا در برابر آن سپاس نگویند و حتی بدی کنند؛ اما او به وعده خود با بخشندگان و ایثارکنندگان وفادار است: «فَوَقاهُمُ اللهُ شَرَّ ذلِکَ الیَومِ وَلَقّاهُم نَضرَهً وَسُرورًا * وَجَزاهُم بِما صَبَروا جَنَّهً وَحَریرًا». در دنیا نیز آنان غذایی محدود اطعام کردند، اما خداوند این کار نیک را در کتاب خود جاودانه ساخت.
تقویت روحیه بخشش
عزیزان! ما بیش از هر زمان نیازمند آنیم که ارزشهایی را که فاطمه زهرا (س) و علی (ع) و حسن و حسین (ع) تجسم بخشیدند، به کار بندیم؛ روح بخشش را در خود تقویت کنیم، محبت به آن و رقابت در آن را بپرورانیم و به همان روحیهای آراسته شویم که آنان از آن برخاستند.
بخشش تنها به مال منحصر نیست. میتواند با سخن نیکو، عیادت بیمار، کاستن از غم گرفتاران و اصلاح میان مردم باشد. پیامبر خدا (ص) فرمود: «إِنَّ عَلى کُلِّ مُسلِمٍ فی کُلِّ یَومٍ صَدَقَهً.» گفته شد: چه کسی طاقت آن را دارد؟ فرمود: «إِماطَتُکَ الأَذى عَنِ الطَّریقِ صَدَقَهٌ، وَإِرشادُکَ الرَّجُلَ صَدَقَهٌ، وَعِیادَتُکَ المَریضَ صَدَقَهٌ، وَاتِّباعُکَ الجَنازَهَ صَدَقَهٌ، وَأَمرُکَ بِالمَعروفِ وَنَهیُکَ عَنِ المُنکَرِ صَدَقَهٌ، وَرَدُّکَ السَّلامَ صَدَقَهٌ؛ بر هر مسلمانی در هر روز صدقهای است. … دور کردن چیزی که موجب آزار شود از راه، صدقه است؛ راهنمایی کردن کسی، صدقه است؛ عیادت بیمار، صدقه است؛ تشییع جنازه، صدقه است؛ امر به معروف و نهی از منکر، صدقه است؛ و پاسخ دادن به سلام، صدقه است.»
بزرگترین تکریم این خاندان پاک آن نیست که تنها بخشش آنان را یاد کنیم، بلکه آن است که در بخشش خود آنان را سرمشق قرار دهیم و در دلهایمان چیزی از رحمت آنان و در اخلاصمان چیزی از اخلاص آنان داشته باشیم؛ به اینکه این سخن خداوند را: «إِنَّما نُطعِمُکُم لِوَجهِ اللهِ» شعار خانهها، عنوان نهادها و روش رفتارمان با همه مردم قرار دهیم.
خدایا ما را از اخلاصورزان در گفتار و رفتار و اهل ایثار و احسان قرار ده و در دلهای ما تردید، کبر و سنگدلی قرار نده. وآخر دعوانا أن الحمد لله ربّ العالمین.
خطبه دوم
بسم الله الرحمن الرحیم
ای بندگان خدا! شما و خودم را به آنچه خداوند سبحان بندگانش را به آن سفارش کرده است سفارش میکنم؛ آنچه را که به پیامبرش (ص) فرمود تا به ما برساند: «قُل لِعِبادی یَقولوا الَّتی هِیَ أَحسَنُ إِنَّ الشَّیطانَ یَنزَغُ بَینَهُم إِنَّ الشَّیطانَ کانَ لِلإِنسانِ عَدُوًّا مُبینًا».
این دعوتی است از سوی خداوند به بندگانش که در بیان اندیشهها و نظرات، در گفتوگوها و خطابهها و مباحثاتی که بهطور مستقیم یا از راه رسانهها و شبکههای اجتماعی جریان دارد، سخن نیکوتر را برگزینند. هر کلمهای را که بر زبان میآورند از نظر پیامدها و آثاری که برمیانگیزد بررسی کنند و جز آنچه در آن خیر و صلاح جامعه است نگویند؛ تا به دمندگان در آتش فتنه از شیاطین جن و انس راهی برای رسیدن به اهدافشان داده نشود. هرگاه چنین کنیم، آگاهتر و مسئولانهتر و توانمندتر در رویارویی با چالشها خواهیم بود.
لبنان در دایره تنشآفرینی
آغاز سخن از تنشآفرینی اسرائیلی است که شاهد آغاز آن با حملات هوایی به بقاع هستیم؛ در حالی که بمباران مناطق نزدیک به مواضع اشغالی و تخریب و جابهجایی خاک روستاها و شهرکهای اشغالی همچنان ادامه دارد.
این تنشها همراه است با طبلهای جنگی که در سطح منطقه شنیده میشود و ممکن است لبنان یکی از میدانهای آن باشد، و تهدیدهایی که فرستادگان اخیر با خود آوردهاند.
همه اینها در حالی رخ میدهد که شاهد تحرکی همتراز با حجم تجاوز و چالشهایی که این کشور با آن روبهروست نیستیم؛ تحرکی که کشور را از حالت انتظار برای تحولات یا راهحلهایی که ممکن است به سود لبنان نباشد خارج کند.
ما بار دیگر دولت لبنان را فرامیخوانیم که نقش خود را ایفا کند و مسئولیتش را در برابر لبنانیها انجام دهد؛ نقشش در همراهی با این مرحله فعال باشد، با چالشهای پیشِرو مقابله کند و ایمنی داخلی را تقویت نماید.
خطر شکاف داخلی
از تأسفبار است که در میان همه اینها شاهد اوجگیری گفتمانی باشیم که شکاف داخلی را عمیقتر و تندتر میسازد.
میخواهیم کسانی که در جایگاه مسئولیت قرار دارند بیش از پیش مراقب باشند که هر روزنهای را که ممکن است صحنه داخلی را متشنج سازد ببندند و آتشنشان هر آتشی باشند که ممکن است در درون شعلهور شود، نه آنکه خود سبب آن گردند؛ و تیرهایشان را به سوی کسی نشانه روند که زمین را اشغال کرده و خون و داراییهای لبنانیها را مباح شمرده است.
ما به حجم اختلافهایی که در رویکرد به آنچه میگذرد و آنچه ممکن است بگذرد وجود دارد آگاهیم و آن را انکار نمیکنیم؛ اما درمان آن با بیانیهها و بیانیههای متقابل نیست، بلکه با گفتوگویی داخلی جدی، سازنده و واقعبینانه است که منافع این کشور را در نظر گیرد و نگرانیها میان اجزای آن را از میان بردارد.
میخواهیم این گفتوگو در درون دولت و مجلس نمایندگان و در سطح جایگاههای سیاسی که همه در آن گرد هم میآیند صورت گیرد؛ گفتوگویی که به کشور اجازه دهد از رنج خود بیرون آید و در عبور از بحرانهایش یاریاش کند.
بحران معیشتی و اموال سپردهگذاران
بر صحنه معیشتی و اجتماعی همچنان میمانیم؛ جایی که رنج لبنانیها روزبهروز بیشتر میشود و دیگر تحمل مسکنها یا راهحلهای موقت را ندارد. نیازمند طرحی است که زندگی مردم، کرامت آنان و امنیت اجتماعیشان را در رأس اولویتها قرار دهد. فقر و بیکاری و پسرفت وضعیت معیشتی اموری جدا از ثبات کشور نیستند؛ بلکه پیامدهای آن بر صحنه امنیتی و اجتماعی پدیدار شده است.
در کانون مسئولیت، اموال سپردهگذاران قرار دارد که نباید به پروندهای تبدیل شود که میخواهند فراموش شود؛ بلکه باید بر گردن دولت که مسئول اموال شهروندانش است و بر گردن بانکها بماند تا حقوق به صاحبانش بازگردد.
محاصره ایران و پیامدهای آن
به جمهوری اسلامی ایران میرسیم که همچنان در معرض جنگ و محاصره قرار دارد با هدف وادار ساختن آن به تسلیم و چشمپوشی از حقوق و تصمیم مستقل خود. ما به پایان دادن به جنگ و برداشتن محاصره و فشارها فرامیخوانیم تا مردمش بتوانند در آزادی و کرامت زندگی کنند و پیامدهای خطرناک آنچه میگذرد بر سطح منطقه و جهان بازداشته شود.
غزه؛ خونریزی و ویرانی
در فلسطین میمانیم؛ جایی که مردم فلسطین همچنان بهای تجاوز و محاصره را میپردازند، چه از راه عملیات کشتار در نوار غزه، چه از راه آوارگی و ویرانی و محرومیت از سادهترین وسایل زندگی شرافتمندانه. این بر دولتهای ضامن توافق آتشبس واجب میسازد که مسئولیت خود را در متوقف ساختن خونریزی و ویرانی بر عهده گیرند؛ و بر دولتهای عربی و اسلامی و ملتهایشان واجب میسازد که اجازه ندهند آنچه میگذرد به صحنهای عادی یا خبری گذرا تبدیل شود.
میان استقلال و اشغال
سرانجام، مناسبت استقلال امسال فرامیرسد در حالی که همچنان اشغال صهیونیستی بر بخشی از خاک این میهن چنبره زده و تهدید خاک و آسمان و امنیت مردمش را ادامه میدهد. این باید ما را به بازگرداندن معنای حقیقی استقلال وادارد. استقلال کامل نمیشود تا زمانی که زمین اشغالشده و حاکمیت نقضشده و مردم از بازگشت به روستاهایشان محروماند. وفاداری به استقلال و به همه خونها و فداکاریهایی که نثار شده است، با کار برای آزادی هر وجب از زمین و ساختن دولتی عادل که مسئولیتهای خود را در برابر شهروندانش انجام دهد تحقق مییابد؛ دولتی که قانون و عدالت بر آن حکمفرما باشد و حقوق و کرامت فرزندانش را حفظ کند.


