خانه خدا و نقش آن در رسالت زندگی
علامه مرجع سید محمدحسین فضل الله
ویژگیهایی را که خداوند سبحان برای کعبه برشمرده است، خواسته اراده خود از این خانه و سایر خانهها را برای ما بیان مینماید. خداوند این خانه را قرار داده است تا مردم او را عبادت کنند. این خانه برای همه بندگان است و اختصاص به گروه و خانواده و جماعت معیّنی ندارد تا بتوانند بقیه را از آن باز دارند. زیرا مسجد برای دستهبندی قرار داده نشده است بلکه عام و فراگیر است و به همه مردم تعلق دارد و نقش آن نیز فراگیر و عام است و باید محلی برای عبادت پروردگار عالمیان باشد.
نقش مسجد
خداوند مسجد را مبارک و خجسته قرار داده است و برکت به معنای خیر بسیار است که منافع و مصالح مردم در آن قرار دارد. پس نقش مسجد فقط به عبادت منحصر نمیشود بلکه تمام منافع و مصالح مردم را در عرصههای علمی و اجتماعی و سیاسی و اقتصادی و سایر امور مرتبط با زندگی عمومی مردم در بر میگیرد.
بنا به آن چه آمد، مسجد نقش برجستهای در اسلام دارد و محل گردهمایی معنوی مردم به شمار میآید. زیرا مردم در مسجد خدا را عبادت میکنند و علوم سودمند به حال دین و دنیای خود را در آن فرا میگیرند. مردم در مسجد جمع میشوند تا در امور داخلی و خارجی خود به با یکدیگر به بحث و تبادل نظر بپردازند. همانگونه که ندای جهاد از فراز منبرها بلند میشود، راهنماییها و ارشادات مربوط به نظام زندگی مردم نیز از آنها فوران میکند. ارتباط مسلمانان با مساجد بر همین اساس است. مسجد تبلور مفهوم اسلامی عبادت است تا مردم از طریق مسجد و جایگاه ویژه آن به راه خیر و نیکی به زندگی نگاه کنند.
این نقش مسجد همچنان ادامه داشت تا اینکه ادوار عقبماندگی و جهالت، خردها و اندیشههای مسلمانان را دچار رکود و جمود نمود، لذا همه چیزهایی که پیرامون مسلمانان وجود داشت گرفتار رکود و جمود گردید. مساجد نیز دچار جمود شدند. لذا حکام و مردم نگذاشتند که عالمان و مصلحان جز از امور خاص دینی که شامل سخن گفتن از بهشت و دوزخ و عبادات و اخلاقیات ذهنی میشد در منبرهای مساجد از چیز دیگری حرف بزنند. اگر عالمان از دستورات الهی دربارهی مقاومت در برابر ظلم و انحراف در مسائل حکومت و سیاست اجتماع و اقتصاد حرف زدند، ایشان را متهم کردند که از خانه خدا برای اهداف دیگر سوء استفاده میکنند. منحرفان و ستگران مساجد را مثل معابد یهودیان و مسیحیان فرض نمودند و اگر عالمان از قیام علیه ظلم و انحراف حرف زدند، به ایشان اتهام زدند که دارند سیاست را وارد مساجد میکنند و دین را سیاسی میسازند. چرا که گمان میکردند دین با سیاست همخوانی ندارد. حال آن که میبینیم خداوند سبحان در آیات بسیار تصریح میدارد که خداوند کتابها و پیامبران خود را برای این فرستاد که مردم قسط را به پا دارند.
ویژگیهای کعبه
از واژه «مبارکاً» که خداوند خانه خود را با آن وصف کرده است، به معنایی گسترده در زندگی مردم پی میبریم. همان مردمی که اقصا نقاط جهان به سوی این خانه آمدهاند تا بر اساس کلمه توحید و رسالت و مسائل سرنوشتساز و خصوصاً مسائل سیاسی و فرهنگی و اقتصادی و امنیتی و اجتماعی و چالشهایی که از سوی کفر و استکبار جهانی علیه آنان دامن زده میشود، گردهم بیایند تا با یکدیگر آشنا شوند و به تبادل معلومات بپردازند و از تجارب یکدیگر استفاده کنند و برای موضعگیری واحد – بر اساس امت واحد و سرنوشت واحد – برنامهریزی نمایند و در جزئیات اعتقادی و احکامی و روشی با یکدیگر به گفتوگو بپردازند و درباره مسائل سیاسی و امنیتی و اقتصادی و ارتباط با یکدیگر گفتوگو کنند و وضعیت اقتصادی خودشان را بر اساس طرح درستی که نیازمندیهای زندگی آنان را برآورده کند به جریان اندازند تا به خودکفایی رسیده و در شؤون خود به استقلال دست یابند. بدین ترتیب حج به یک کنگره اسلامی جهانی تبدیل میشود که برکات بسیاری را برای اندیشه و حرکت اسلام و حضور و شرایط فردی و اجتماعی مسلمانان تحقق میبخشد. اینها از عبارت «مبارکاً» قابل برداشت است. ولی اوضاع پیچیده کنونی که بر اوضاع سیاسی جهان اسلام حکمفرماست، مراکز مسلمانان را تحت سیطره کافران مستکبر قرار داده است و مفاهیم و تحرکات دینی مسلمانان دچار رکود گردیده است و این مفاهیم به صورت یکسری اندیشههای جامد و رسوم مرده در آمده است و باعث گردیده است که حج از روند تمدنی و انقلابی خود در زندگی مسلمانان دور شود.
بنابراین حج این که فرصتی برای جمع شدن و بحث پیرامون مسائل سرنوشتساز زندگی و برنامهریزی برای آینده در جهت حل مشکلات کنونی با شیوهای حکیمانه باشد، نیست. این کار تحت این شعار صورت میگیرد که حج عبادتی بدون سیاست است. درست مثل این که معنای سیاست به دور از معنای عبادت است. در حالی که اراده خداوند برای عبادتی مثل نماز این است که انسان را از فحشا و منکر نهی کند. متکلمان معتقدند که این مفهوم تمام انحرافات زندگی انسان را در بر میگیرد و روزه مورد نظر پروردگار این است که راهی برای تحقق تقوای معنوی و اخلاقی و سیاسی و اجتماعی و امنیتی و اقتصادی را فراهم آورد و حج مورد نظر پروردگار نیز این است که مردم منافع خود را در آن به عینه ببینند و دریابند که خیر و نیکی و پیشرفت جز با سیاست حق محور تحقق یافتنی نیست.
خانه خدا، هدایتی برای جهانیان است
خداوند این خانه را «هدی للعالمین»(آلعمران/۹۶) قرار داده است. چرا که خانه خدا، انسان را به سوی سعادت دنیوی و اخروی رهنمون میشود. از این ویژگی میتوانیم چنین برداشت کنیم که وظیفهی مساجد هدایت مردم به سوی عبادت پروردگار و آموختن امور دینی مرتبط با زندگیشان است تا از طریق مساجد و مفاهیم بلند مورد نظر اسلام برای زندگی، به حیات خود نگاه کنند و هر یک از آنان آگاهی همه جانبهای از احکام دینی مرتبط با زندگی فردی و اجتماعی خود پیدا کنند تا مفاهیم اسلامی از اندیشه و زبان آنان جاری شود و مسائل دینی گروهی خاص از مردم در نیاید. بدین ترتیب هر انسان مسلمانی به عنصری آگاه تبدیل خواهد شد که در زندگی فردی خود آگاهانه عمل خواهد کرد و آگاهانه به سوی مفاهیم اسلامی دعوت خواهد نمود.
بنابراین میتوانیم تأکید بورزیم مدیران مسجد که فقط به اقامه نماز جماعت بسنده میکنند و به راهنمایی و ارشاد مردم نمیپردازند و مسجد را به منطقه تحت نفوذ موروثی خود و فرزندان خود تبدیل میکنند، همان کسانی هستند که از رسالت اساسی مسجد که همانا هدایت کردن همه مردم است منحرف شدهاند. رسالت مسجد این است که مردم هدایت شوند و از خدا پروا کنند و سخن استوار بگویند.
آیات روشن کدامند؟
«فیه آیات بینات» آیه کریمه به صورت کلی از آیات الهی سخن میگوید و به جزئیات آن نمیپردازد و بیان نمیدارد که چرا پس از آن عبارت «مقام ابراهیم»(آلعمران/۹۷) را میآورد. آیا برای این است که میخواهد بر انتساب خانه به حضرت ابراهیم(ع) تأکید بورزد. چرا که ابراهیم(ع) در آن نماز گزارد و مقام آن تا هنوز هم وجود دارد. بعضی از مفسّران گفتهآند که منظور از این آیات همان مقام ابراهیم و امنیت برای کسی که وارد آن شود و حج برای کسی که استطاعت پیدا کند میباشد.
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان میگوید: «جای هیچ شکی نیست که هر یک از این امور آیت روشنی است که با وقوع خود بر خدای تعالی دلالت میکند و مقام خدای متعال را به یاد میآورد. چون معنای کلمه «آیت» چیزی جز علامت و راهنما به چیز دیگر، نیست. حال به هر نحو که دلالت بکند، چه به وجود خود و چه به آثارش، و کدام علامتی بهتر و روشنتر از مقام ابراهیم است که اهل دنیا را به سوی خدا جلب کرده و به عظمت مقام او راهنمایی کند؟ و کدام بنائی چون کعبه که واردین خود را در دامن امن و امان خود میپذیرد، آیت و علامت اوست؟ و چه مناسک و عبادتی که میلیونها انسان را هر ساله یک جا جمع نموده و با گذشت زمان رنگ کهنگی نمیپذیرد، بهتر از این مناسک علامت و آیت اوست؟ امّا اینکه هر آیهای، امر خارقالعادهای باشد، واجب نیست، چون نه لفظ آیه بر آن دلالت میکند و نه کاربرد آن در قرآن کریم بدان منحصر میشود. خداوند متعال میفرماید: «ما ننسخ من آیه أو ننسها»(بقره/۱۰۶) که آیه همه احکام منسوخه در شرع را شامل میشود و نیز خداوند میفرماید: «اتبنون بکل ریع آیه تعبثون»(شعراء/۱۲۸) و سایر آیات دیگر.»
ولی این مطلب غیر ظاهر است. چرا که آیات روشن مثل نسبت مظروف به ظرف نیست. یعنی وجود ظرف مثل مقام ابراهیم(ع) است، امّا امنیت برای کسی که داخل خانه شده است و به سوی او حج کرده است، از احکام و ویژگیهای شرعی آن میباشد.
شاید گفته شود که ظرفیت به صورت حقیقی وارد نشده است بلکه به شیوه مجاز آمده است. خصوصاً اگر بدانیم که مقام ابراهیم(ع) جزو کعبه نیست بلکه خارج از آن قرار دارد. بنابراین کلمه «فی» به معنای موازنه و مقایسه آمده است. این مسأله کلام علامه طباطبایی را در نفی منظور معجزه از آیه مورد تأکید قرار میدهد. خداوند به مقام ابراهیم(ع) فقط اشاره میکند بدون اینکه چیزهایی را که مفسران درباره سنگی که حضرت ابراهیم(ع) روی آن ایستاده است، بیان دارد. شاید هدف اشاره به ارزشهای الهام گرایانه این مقام باشد که تصویری از ویژگیهای ممتاز شخصیتی توحیدی ابراهیم(ع) در اختیار ما قرار میدهد. شخصیت ابراهیم(ع) نشانگر خط توحید است که خداوند از مردم میخواهد در راستای آن حرکت کنند و آن را محلی برای عبادت قرار دهند. آیه به راه خداوند با شیوه تأمل و التزام و عمل دلالت میکند.
بنابراین شاید بتوان گفت آیه دارد ویژگیهایی را که خداوند در احکام برای بیتالله الحرام قرار داده است، توضیح میدهد. خداوند این احکام را وضع کرده است تا برای مردمی که در این محدوده حضور دارد امنیت لازم را فراهم آورد تا آنان با نگاهی جامعتر به عبادت خود پیرامون کعبه بپردازند. این امر باعث میگردد که انسانها دائماً به یاد خدا باشند و با او ارتباط پیدا کنند و با دیدی عمیق در اندیشه و استقامت در راه راست، به سوی او هدایت گردند. والله العالم.
کعبه جای صلح است
«و من دخله کان آمناً»(آلعمران/۹۷). این آیه در مقام قانونگذاری است نه خبر دادن. حوادث تاریخی بسیاری اتفاق افتاده است که در آنها بسیاری از مردم به دست طاغوتها و ستمگران در این خانه به قتل رسیدهاند این طاغوتیان از دستورات الهی سرپیچی کردهاند. چرا که خداوند این محدوده را محیط صلح و امنیت قرار داده است. پس برای هیچ کسی جایز نیست که به کس دیگری تعدّی کند حتی اگر او به جان و مال و آبرو و ناموس او تعدی کرده باشد. بلکه باید منتظر بنشیند تا خارج شود. در حدیث معصومین آمده است: «اگر فردی جنایتی در غیر حرم مرتکب شده باشد و سپس به داخل حرم فرار کند، از دسترسی او به بازار جلوگیری میشود، با او خرید و فروش نمیشود، به او غذا داده نمیشود و سیراب نمیشود و با او حرف زده نمیشود تا اینکه از حرم خارج شود. امّا اگر جنایتی در داخل حرم انجام داده باشد، چون خودش حرمت حرم را زیر پا گذاشته است، دیگر حرمتی برای او در حرم باقی نمانده است.»
از این حکم شرعی در مورد کعبه – و بیت الله الحرام – چنین میتوان برداشت کرد که خداوند این سرزمین را منطقه صلح و سازش قرار داده است تا مردم در آن از کینهتوزیها و عداوتهای خود بکاهند و در داخل آن بر گرایشهای نفسانی خود سیطره داشته باشند. ممکن است انسان قاتل پدر خود را در آن ببینید ولی نباید با او مقابله کند و متعرض او شود. فشارها و تعصبات قبیلهای جاهلی ممکن است به انسان فشار آورد که دست به انتقام جویی بزند ولی احترام به خداوند و خانه او باعث میشود که انسان به او آسیب نزند و از حرمت او نکاهد. این تجربه معنوی این فرصت را به انسان میدهد که به پیامدهای منفی انتقامجویی خود فکر کند و پیامدهای نیک و بد آن را به خوبی مورد ارزیابی قرار دهد. بدین ترتیب صلح درونی – ولو در منطقه – به صلح واقعی تبدیل میشود. چون انسان در مییابد که عفو بسیار نزدیکتر به تقواست و شکیبایی برای صابران بهتر است و حل کردن مشکلات با ابزارهای مسالمتآمیز بسیار بهتر از رویارویی مستقیم با نابسامانیهای موجود میباشد.
شاید انسان نیاز داشته باشد که در گرماگرم درگیریها به منطقهای سرشار از صلح و آرامش وارد شود تا در آن آرامش روانی و صلح عملی را احساس کند. بدین ترتیب این منطقه به مثابه منطقهای خواهد شد که فرزندان خیر و نیکوکاری برای نوسازی روح خیرخواهی خود در آن احساس آرامش و سکون خواهند کرد.


