آفت فرقه گرایی و راههای درمان آن
مقاله علامه مرجع سید محمدحسین فضل الله در روزنامه السفیر لبنانی
منطقه عربی و اسلامی امروزه با روند رو به افزایش فتنه فرقه گرایی در بین مسلمانان شیعه و سنی و فتنه بین مسلمانان و مسیحیان روبه رو می باشد، به اندازهای که دنیای اسلام و جهان عرب با بروز فتنه فرقه گرایی یا جنگ داخلی تهدید میشود. این مسأله خطری را دامن میزند که هیچ فرقه و طائفه و دینی از آن در امان نخواهد ماند.
سؤال این است: چرا در دنیای ما به جای روی آوردن به عرصههای گستردهتر، برای تحریکات فرقهای و دینی و نژادی و سایر عناوین دیگر، زمینه سازی میگردد؟ چرا فرقه گرایی به یک نقطه ضعف برای دخالت دستگاههای جاسوسی بین المللی و منطقهای و محلی تبدیل شده است تا آنها بتوانند تفرقهاندازی کنند و بین پیروان یک دین واحد یا فرزندان یک کشور واحد ایجاد تفرقه نمایند تا خودشان بتوانند منافع خاص خود را تحقق ببخشند؟
چرا مردم آن قدر ناآگاهانه حرکت میکنند و برای خود و ملت خود و کشور خود ایجاد مشکل مینمایند؟
در پاسخ به این پرسشها ذکر چند نکته ضروری است:
۱. رهنمودهای دینی بعضی از رهبران دینی، خصوصاً آنانی که به عنوان حقوقبگیر جریانهای سیاسی عمل میکنند، طوری است که نمیکوشند در فهم و موضعگیری و تعیین خط مشی و حرکت خود مردم را با عقل پیوند بزنند. از این رو میبینیم غالب گفتارهای دینی و مذهبی، سطحی هستند و فاقد عمق لازم میباشند و حالت ظاهری دارند تا محتوایی. این امر موجب میشود که مردم به این روش عادت کنند و در تمام امور خود از این روش پیروی نمایند.
چون وضعیت گفتمان دینی و مذهبی ما این گونه است، اغلب گفتمان سیاسی ما نیز دچار سطحینگری و ظاهرگرایی و حقیر شمردن خردهای مردم میباشند. مردم نیز به چنین گفتمانی عادت کردهاند و کسانی را عمیق حرکت میکنند و خردهای مردم و نه غرایز آنان را مورد خطاب قرار میدهند مورد حمله قرار میدهند.
خطرناکتر اینکه بعضیها بدون داشتن شایستگی، جایگاههای راهنمایی دینی و سیاسی را در اختیار خود گرفتهاند، اینان از اخلاص مردم سوء استفاده کرده و مردم را همچنان سطحی اندیش نگه میدارند. چرا که میدانند اگر مردم عمیقتر بیندیشند و نقاط ضعف ایشان برای مردم روشن شود، دیگر نمیتوانند مشروعیت و قداست خود را به آنان بقبولانند.
۲. ذهنیت شرقی و جهان سوّمی طوری است که مسائل اجتماعی و سیاسی را بر اساس دوری از عقلانیت بنا میکند. بدین ترتیب ارتباط با شخص و حزب و جنبش و قبیله و عشیره و نهاد بر اساس عاطفه و غریزه شکل گرفته و تابع بعضی از تعصبات تاریخی و سیاسی و خانوادگی میباشد. آنان به جای اینکه از این تعددها برای وحدت استفاده کنند، از آن برای از بین بردن پویایی تعقل بهره میبرند. این دستهبندیها فاقد طرحهای دارای ارزشهای عینی قابل توجه در داخل و خارج دسته میباشند. بدین ترتیب این روش دچار نقاط منفی مضاعف گردیده و روش تربیتی نادرستی را تداوم میبخشد که مردم را سطحی نگه میدارند، ولی در ظاهر با دستاوردهای عصر جدید هماهنگ به نظر میرسند.
۳. دمیدن روح فرقهگرایی یا تعصب به مردم، موجب میگردد که جریانهای سیاسی به درگیریهای سیاسی رنگ مذهبی بدهند و صحنه را برای مردم که فاقد دیدگاه حقیقی و روشن نسبت به امور هستند غبارآلود سازند. وقتی قدرتهای حاکم، پایگاههای مردمی خود را از دست میدهند و فاقد مشروعیت میشوند با قدرت تمام دست به این تحرکات میزنند و به حساسیتهای مذهبی و طائفهای و نژادی و منطقهای دامن میزنند و تنها هدفشان هم این است که با استفاده از وابستگیهای مذهبی و طائفهای و نژادی و جغرافیایی بر قداست مردمی خود بیفزایند. بدین ترتیب مناقشات سیاسی به مسایل دین و میهن کشیده میشود و جای خود را به تعصبات غریزی میدهد که عقل را کور کرده و آن را از وضوح رؤیت باز میدارد.
۴. آن چه که بر بحرانی شدن بیشتر اوضاع منجر شده است، بروز یافتن جریانهای تکفیری است. جریانهای تکفیری در فهم محتوای دین و تعیین مبانی حرکت و روش دچار سطحینگری شدهاند. خصوصاً که اینها برای تحریک مردم از رنگ مذهبی استفاده میکنند و شعار مقاومت ر برابر اشغالگران را برافراشتهاند. آن هم به خاطر خطاهایی که ممکن است افراد منتسب به مذهب مقابل در آنها افتاده باشند. این مسأله شرایط مساعدی را برای جریانهای تکفیری فراهم کرده است و سبب گردیده است که حمایتها رنگ سطحی به خود بگیرند و جریان نقد و ارزیابی سست گردد. آن چه که خطرناکتر است این است که رهبران این مذهب و آن مذهب از تودهها میترسند و در گفتمانهای دینی و مذهبی خود هیچگاه با مردم مقابله نمیکنند، بدین ترتبیب این تودهها هستند که رهبران را راهنمایی میکنند و قضیه برعکس نیست. در نهایت نیز تعصبات رنگ تقدس به خود میگیرند که عقل در آن راهی ندارد.
بر این اساس ما از همگان میخواهیم که به مسؤولیتهای خود عمل کنیم و تلاش کنیم که اندیشههای دینی و مذهبی خود را عقلانی بسازیم و مذهبگرایی و دینیاندیشی را از تحجر و تعصب دور کنیم و این کار از طریق تأکید بر ثوابت مشترک در عرصههای دینی و مذهبی و ابزارهای ارزیابی صورت میپذیرد تا اینکه گفتمان شیوه نمونهای برای مدیریت اختلافات که در طبیعت افراد بشر وجود دارد بشود. بدینترتیب میتوانیم اختلاف را به حالتی از تنوع و تکثر را به حالتی از غنای جامعه تبدیل کنیم. وجود این ثوابت باعث خواهد گردید که ارزیابی هر کاری تابع یکسری عناصر عینی و منطقی شود و فساد با عناوین مذهبی و خیانت با عناوین طائفهای و جرم و جنایت با رهبریهای سیاسی در نیامیزد. زیرا فساد، دین و مذهب و طائفه نمیشناسد و خیانت و جنایت و ستم و انحراف نیز همین گونه است و دین و مذهب و طائفه ندارد.
لذا ظروری است که همگان سعی کنند در دنیای اسلام و جهان عرب، به وابستگیهای حزبی و جریانی موجود در عرصههای سیاسی و اجتماعی رنگ تعصب ندهند. زیرا تعصب عنوان را با شعار پیوند زده و گوناگونی را درون آن از بین میبرد و درهای بیرون را میبندد. باید وابستگیها به پیوند با جنبه فکری تبدیل شود. به نحوی که هر جریانی بتواند در چارچوب وحدت تنوع خود را حفظ کند و هر کسی بتواند در داخل آن با اندیشهها و طرحهای مطرح شده به مخالفت برخیزد و بر اساس مصالح عمومی اندیشه یا طرح دیگری را بپذیرد. وارد شدن در کار حزبی یا انقلابی سیاسی و اجتماعی، یک حالت تشکیلاتی است که باید یک حالت گفتگوی داخلی دائمی بر آن سیطره داشته باشد، آن هم در چارچوب ثوابت اساسی که حزب یا جنبش بر آن بنا شده است. این مسأله موجب غنای افراد و جامعه شده و روند رهبرسازی برای حزب و میهن و امت اسلامی را ادامه میدهد.


