شخصیت ایمانی؛ درمان بیماری‌های اخلاقی و رهایی از تعصّب

شخصیت ایمانی؛ درمان بیماری‌های اخلاقی و رهایی از تعصّب

علامه مرجع سید محمدحسین فضل‌الله

 

از نشانه‌های اسلامِ یک مسلمان آن است که اخلاق او اسلامی باشد؛ یعنی انسان خود را بر این اساس تربیت کند که تمام گفتارها و رفتارهایش، همه روابطش در زندگی، و هر دوستی و دشمنی‌اش، تابع رضایت خداوند متعال باشد. به گونه‌ای که هرگاه نفس او بخواهد وی را به دوست داشتن دشمنان خدا یا دشمنی با دوستان و اولیای خدا وادار کند، با آن مبارزه کند و در برابر آن بایستد؛ و هرگاه نفسش بخواهد او را از مسیر درست منحرف سازد و از راهی که خداوند خواسته است در آن حرکت کند دور کند، با نفس خویش مجاهده کرده و به مقابله با آن برخیزد.

خطر بیماری‌های اخلاقی

از همین رو، لازم است بیماری‌های اخلاقی خود را همان‌گونه که بیماری‌های جسمی‌مان را بررسی می‌کنیم، مورد مطالعه و بررسی قرار دهیم و به آن‌ها توجه داشته باشیم؛ زیرا مشکل اینجاست که بسیاری از بیماری‌هایی که اخلاق ما را مبتلا می‌کنند، ممکن است از جایی به سراغ ما بیایند که متوجه آن نیستیم؛ درست مانند بیماری‌هایی که بدن ما را گرفتار می‌کنند.

مرضی که جسم انسان را مبتلا می‌سازد، ممکن است مدتی پنهان بماند، تا آنکه به مرحله‌ای خطرناک برسد و انسان آثار آن را احساس کند. چه‌بسا میکروبی در بدن رشد کند، در حالی که بدن همچنان در حال مقاومت است و میان میکروب و نیروهای موجود در بدن کشمکش ادامه دارد. اما هنگامی که میکروب بر توان جسم غلبه پیدا می‌کند، انسان درد و نشانه‌های غیرطبیعی را احساس می‌کند و در آن هنگام متوجه بیماری‌ای می‌شود که به آن گرفتار شده است.

اگر انسان هر سال یک‌بار برای انجام معاینات جامع پزشکی بدن خود اهتمام می‌ورزید، می‌توانست بیماری را در مراحل اولیه شناسایی کند و پیش از آنکه شدت پیدا کند، به درمان آن بپردازد؛ زیرا هنگامی که بیماری شدت می‌یابد و به مراحل پیشرفته می‌رسد، ممکن است مهار و درمان آن دشوار شود.

همین مسئله درباره بیماری‌های اخلاقی ما نیز صدق می‌کند؛ بیماری‌هایی که ممکن است به رفتارها، عادت‌ها و سنت‌های ما راه پیدا کنند و ما، در اثر زندگی در جامعه‌ای که در آن به سر می‌بریم، به آن‌ها خو بگیریم و عادت کنیم، بی‌آنکه به آثار و خطراتشان توجه داشته باشیم.

عادت‌ها در مراحل نخستین، قابل درمان‌اند و انسان می‌تواند از آن‌ها فاصله بگیرد؛ اما اگر از همان ابتدا به درمانشان نپردازد و اجازه دهد در زندگی‌اش ریشه بدوانند و به عادت‌هایی تثبیت‌شده تبدیل شوند، دیگر نمی‌تواند به‌آسانی آن‌ها را اصلاح کند.

برای مثال، ممکن است برخی افراد به سیگار کشیدن روی بیاورند. در آغاز، ترک آن برایشان آسان است. اگر پس از یک یا دو ماه کسی به آنان توصیه کند و هشدار دهد که این عادت برای سلامت جسمی‌شان زیان‌آور است و آسیب‌های دیگری نیز دارد، ممکن است نصیحت او را بپذیرند و سیگار را ترک کنند.

اما اگر انسان بدون آنکه زشتی و زیان این عادت را احساس کند، به آن ادامه دهد، تا یک، دو یا سه سال بگذرد، و سپس کسی به او بگوید: «سیگار را ترک کن»، ممکن است پاسخ دهد که دیگر توان ترک آن را ندارد؛ زیرا این عادت در وجود او ریشه‌دار شده و رهایی از آن دشوارتر شده است.

از این رو، ما همواره می‌کوشیم توجه افراد را به این نکته جلب کنیم که هر عادتی، هر کاری و هر سخنی که از طریق جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنیم وارد زندگی ما می‌شود، باید درنگی درباره آن داشته باشیم، آن را بررسی کنیم و درباره‌اش بیندیشیم و از سلامت و درستی آن اطمینان حاصل کنیم؛ به‌جای آنکه بدون آگاهی و بازنگری، آن را بپذیریم و به آن عادت کنیم.

تأثیر محیط بر انسان

مثال دیگری را در نظر بگیرید: ممکن است انسان در خانه خود با پدری بدزبان زندگی کند، یا مادری بدزبان داشته باشد، یا برخی خویشاوندان، همسایگان و افرادی در مدرسه، سخنان زشت و ناپسند بر زبان آورند. انسان به‌طور طبیعی از محیطی که در آن زندگی می‌کند تأثیر می‌پذیرد و ممکن است برخی کلمات نامناسب به زبان او راه پیدا کنند؛ کلماتی که نه شایسته یک انسان محترم است و نه با کسی که می‌خواهد جایگاه محترمانه‌ای در جامعه برای خود حفظ کند، تناسب دارد.

بنابراین، انسان باید از همان ابتدا برای پاک‌سازی زبان خود از این کلمات اقدام کند و ما نیز باید یکدیگر را نسبت به خطر این عادت‌ها آگاه سازیم. به کسی که سخنان زشت بر زبان می‌آورد، بگوییم: «فلانی، ما متوجه شده‌ایم که شما سخنان ناپسند بر زبان می‌آورید؛ این کار شایسته انسان مؤمن نیست. تو مؤمنی و تو نیز بانویی مؤمن هستی؛ چنین سخنانی با اخلاق انسان محترم و خوش‌اخلاق سازگار نیست.»

اما مشکل اینجاست که برخی افراد سالیان طولانی چنین عادت‌هایی را با خود همراه دارند، بی‌آنکه کسی به آنان تذکر دهد و بی‌آنکه خودشان متوجه رفتار خویش شوند؛ تا جایی که زدودن این کلمات زشت و حتی کلمات کفرآمیز از زبانشان دشوار می‌شود.

ممکن است برخی افراد را ببینیم که روزه می‌گیرند، اما سخنانشان از توهین به دین و خدا خالی نیست. علت این است که آنان به این عبارت‌ها عادت کرده‌اند و آن‌ها را از پدران یا مادرانشان، یا کسانی که با آنان زندگی می‌کنند، یا از محیط مدرسه‌ای که در آن رشد کرده‌اند، یاد گرفته‌اند.

ازاین‌رو، انسان مؤمن باید به ساختن شخصیت اخلاقی خود اهتمام ورزد، همان‌گونه که به پرورش جسم خود اهمیت می‌دهد. کافی نیست که خود را رها کنیم تا مطابق طبیعت و عادت خویش، و تحت تأثیر محیط پیرامونمان حرکت کنیم، بدون آنکه درنگ کنیم و این محیط را بررسی کنیم و تأثیر آن را بر خود بسنجیم؛ خواه محیط خانه‌ای باشد که در آن رشد کرده‌ایم، خواه محله‌ای که در آن زندگی کرده‌ایم، خواه خانواده‌ای که به آن تعلق داریم، خواه جامعه‌ای که در آن به سر می‌بریم، و خواه مدرسه‌ای که در آن آموزش دیده‌ایم.

انسان باید در همه چیزهایی که می‌آموزد، در تمام عادت‌هایی که پیدا می‌کند و در هر عاملی که در شکل‌گیری شخصیت اخلاقی او نقش دارد، تجدیدنظر کند؛ زیرا ممکن است دریابیم برخی از چیزهایی که از خانواده، دوستان محله، هم‌مدرسه‌ای‌ها یا جامعه خود فراگرفته‌ایم، درست و سالم نیستند، بلکه حتی ممکن است به زندگی ما و سرنوشت ما در آخرت آسیب برسانند.

پیامدهای اخلاق بد

در برخی موارد، اخلاق ناپسند می‌تواند آثار منفی بر زندگی انسان و آینده او بر جای بگذارد. برای مثال، دختری را تصور کنید که به استفاده از کلمات زشت و ناسزا عادت کرده است. اگر جوانی برای ازدواج با او پیش‌قدم شود و درباره اخلاق و رفتار او پرس‌وجو کند، ممکن است در پاسخ به او بگویند: «فلانی دختر بدی نیست، اما زبانش زشت است؛ یا اخلاق تندی دارد و زود عصبانی می‌شود؛ یا کم‌حوصله و بداخلاق است؛ یا به‌شدت به سیگار کشیدن عادت دارد؛ یا برخی عادت‌های ناپسند دیگر را دارد.»

به این ترتیب، برخی اخلاق‌ها و عادت‌های ناپسندی که از محیط زندگی خود به دست می‌آوریم، ممکن است ما را از فرصت‌های مهم زندگی محروم کنند؛ و چه‌بسا به سبب همین عادت‌ها، فرصت‌های بزرگ و ارزشمندی را از دست بدهیم که در صورت نبود آن‌ها می‌توانست در اختیار ما قرار گیرد.

همین مسئله درباره جوانان نیز صدق می‌کند. ممکن است جوانی برای خواستگاری از دختری اقدام کند و خانواده دختر درباره او تحقیق کنند. در پاسخ به آنان گفته شود که او فردی تندخو، بد‌اخلاق، بدزبان و بی‌احترام به اطرافیان است و ویژگی‌های ناپسند دیگری نیز دارد. طبیعی است که خانواده دختر، وقتی چنین صفاتی را درباره او بشنوند، حاضر نشوند او را به‌عنوان همسر دخترشان بپذیرند.

بسیاری از اخلاق‌ها و عادت‌های ناپسند، به‌ویژه آن‌هایی که به زبان، خلق‌وخو و رفتار انسان مربوط می‌شوند، می‌توانند دیگران را از انسان دور کنند؛ خواه مرد باشد یا زن، و موجب شوند فرصت‌های خوب و فراوانی را در زندگی از دست بدهد. بلکه برخی افراد ممکن است به سبب خلق‌وخوی خود، زندگی‌شان را نابود کنند. چه بسیار خانواده‌هایی که به دلیل اخلاق بد، خلق‌وخوی ناپسند و عادت‌های نامطلوب زن از هم پاشیده‌اند؛ و چه بسیار خانواده‌هایی که به سبب اخلاق بد، خلق‌وخو و عادت‌های ناپسند مرد فروپاشیده‌اند!

زیبایی ظاهر و باطن

از این رو، ما زندگی خود را با اخلاقمان می‌گذرانیم و در روز قیامت نیز با اخلاقمان در صحنه محشر حاضر می‌شویم. بنابراین، بازنگری انسان در اخلاق، عادت‌ها، سخنان و رفتارهایش، مسئله‌ای اساسی است که باید بخش بزرگی از اهتمام و توجه ما را به خود اختصاص دهد.

ما باید این امور را بررسی و در آن‌ها تجدیدنظر کنیم و از خود پرسشی اساسی بپرسیم:

آیا اخلاق و رفتار من با مسیری که به آن ایمان دارم هماهنگ است، یا از آن فاصله گرفته‌ام؟

زیرا بسیاری از ما با اخلاق پدران و مادران، خویشاوندان خود زندگی می‌کنیم و عادت‌ها و خلق‌وخوی آنان را می‌پذیریم و به کار می‌گیریم؛ حتی اگر اخلاقشان ناپسند و عادت‌هایشان نادرست باشد، بی‌آنکه درنگ کنیم و آن‌ها را مورد بازنگری یا اندیشه قرار دهیم.

ما هنگامی که به جامعه می‌رویم، تلاش می‌کنیم ظاهری خوب و آراسته داشته باشیم؛ به نظافت خود اهمیت می‌دهیم، زینت و لباسمان را انتخاب می‌کنیم و به ظاهر بیرونی خود توجه داریم.

اما همان‌گونه که مراقبت می‌کنیم تا با ظاهری زیبا، آراسته و درخشان در جامعه حضور پیدا کنیم، باید مراقب باشیم که از نظر اخلاق و رفتار نیز در برابر جامعه، ظاهری درخشان و زیبا داشته باشیم.

انسان تنها با ظاهر خود زندگی نمی‌کند. هر اندازه ظاهر او زیبا و آراسته باشد، دیگران ممکن است در نگاه نخست از او احساس خوشایندی داشته باشند؛ اما اگر پس از آن، اخلاق بد او را کشف کنند، همین ظاهر زیبا نیز ارزش خود را از دست می‌دهد، بلکه ممکن است در نگاه آنان به تصویری ناخوشایند و زشت تبدیل شود.

ازاین‌رو، همان‌گونه که از ظاهر بیرونی خود مراقبت می‌کنیم، باید از زیبایی تصویر اخلاقی و درونی خود نیز محافظت کنیم. این کار به تلاش، اهتمام و پیگیری نیاز دارد؛ به‌گونه‌ای که انسان به محاسبه نفس و بازنگری در رفتار خود بپردازد، یا از دیگران کمک بگیرد تا عیب‌ها و اشتباهاتش را به او گوشزد کنند؛ زیرا ممکن است دیگران ما را به چیزهایی متوجه سازند که خودمان در وجود خویش به آن‌ها توجه نداریم.

خداوند متعال در وصف مؤمنان می‌فرماید: «وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ» (سوره عصر، آیه ۳). یعنی مؤمن، برادر مؤمن خود را به حق سفارش می‌کند و او را به صبر و شکیبایی توصیه می‌نماید.

در حدیث شریف نیز آمده است: «الْمُؤْمِنُ مِرْآهُ أَخِیهِ؛ مؤمن آینه برادر مؤمن خویش است.»

یعنی مؤمن به منزله آینه‌ای برای برادر خود است؛ او از طریق این آینه، عیب‌های خویش را می‌بیند، و این هنگامی است که برادر مؤمنش او را به عیب‌ها و اشتباهاتی آگاه می‌سازد که ممکن است خودش به آن‌ها توجه نداشته باشد.

همچنین از امیرالمؤمنین علی(ع) نقل شده است: «رَحِمَ اللّٰهُ امْرَأً أَهْدَى إِلَیَّ عُیُوبِی؛ خداوند رحمت کند کسی را که عیب‌های مرا به من هدیه داد و مرا به آن‌ها آگاه ساخت.» یعنی من برای کسی دعا می‌کنم که عیب‌های مرا آشکار سازد و به آن‌ها متوجه‌ام کند، تا برای اصلاح آن‌ها اقدام کنم.

آفت تعصّب و جلوه‌های آن

یکی از مسائلی که ممکن است در زندگی به ارث ببریم و امور دنیا و آخرت ما را پیچیده و دشوار سازد، تعصّب است.

ما به اقتضای محیط اجتماعی‌ای که در آن زندگی می‌کنیم، خواه محیط شرقی، عربی یا اسلامی باشد، ممکن است نسبت به امور مختلف دچار تعصّب شویم.

گاهی انسان نسبت به خودش تعصّب می‌ورزد و همواره خود را بر حق می‌داند، حتی اگر در واقع بر باطل باشد. اگر کسی از او انتقاد کند، انتقاد را نمی‌پذیرد؛ و اگر کسی او را به اشتباهی که مرتکب شده است متوجه سازد، حاضر به پذیرش تذکر نیست.

چرا؟ زیرا او نسبت به خود تعصّب دارد؛ تعصّبی که وی را وادار می‌کند به هر چیزی که خودخواهی و خودمحوری‌اش را تأیید می‌کند، چنگ بزند؛ حتی اگر این کار به بهای نادیده گرفتن حق تمام شود.

برای مثال، فرض کنید با افرادی درباره مسئله‌ای مشخص گفت‌وگو می‌کردیم و در تعیین موضع صحیح درباره آن اختلاف نظر داشتیم؛ اینکه حق با ماست یا با طرف مقابل. سپس فردی وارد بحث شود و بتواند ما را قانع کند که حق با ما نیست، بلکه با طرف مقابل است. در این صورت، چه موضعی اتخاذ خواهیم کرد؟

بسیاری از مردم نسبت به خود تعصّب می‌ورزند؛ تا آنجا که حتی اگر متوجه شوند حق با آنان نیست، حاضر به عقب‌نشینی از موضع خود نمی‌شوند.

چرا؟ زیرا تصور می‌کنند عقب‌نشینی در برابر دیگری، اعتراف به شکست است یا موجب کاهش شأن و منزلت آنان می‌شود؛ گویی اگر از موضع خود عقب‌نشینی کنند، خود را درهم شکسته‌اند و حق خویش را از دست داده‌اند. به همین دلیل، اصرار می‌کنند که حق با آنان است، حتی اگر بدانند بر باطل هستند!

این موضع از کجا سرچشمه می‌گیرد؟ از تعصّب نسبت به خود؛ به‌گونه‌ای که انسان حاضر نیست از موضع خود عقب‌نشینی کند، حتی در مواردی که برایش روشن می‌شود اشتباه کرده است و مسئولیت او اقتضا می‌کند که اشتباه خود را بپذیرد و آن را اصلاح کند.

او تصور می‌کند چنین کاری ممکن است عیب او محسوب شود، از شأن و منزلتش بکاهد یا نشان‌دهنده ضعف شخصیت او باشد؛ ازاین‌رو، پافشاری بر موضع خود را بر اعتراف به حق ترجیح می‌دهد.

تعصّب ابلیس

برای نمونه، داستان ابلیس را در نظر بگیریم. ابلیس در فضایی شبیه فضای فرشتگان زندگی می‌کرد، هرچند در اصل از جنّیان بود. اما در جامعه‌ای زندگی کرده بود که به سطحی از عبادت خداوند متعال و شناخت او رسیده بود؛ به‌گونه‌ای که در فضای فرشتگان قرار گرفته بود و فرشتگان نیز او را یکی از خود می‌دانستند.

در برخی روایات آمده است که فرشتگان نمی‌دانستند ابلیس از آنان نیست؛ بلکه این مسئله هنگامی برایشان آشکار شد که خداوند متعال او را به سجده بر آدم فرمان داد و او از اطاعت فرمان خدا سر باز زد. زیرا فرشتگان، بنا بر شناختی که از آنان وجود داشت، خدا را نافرمانی نمی‌کردند و از فرمان او سرپیچی نمی‌نمودند.

هنگامی که خداوند متعال از ابلیس خواست بر آدم سجده کند، او از اطاعت سر باز زد. چرا؟ به سبب تعصّب نسبت به خویشتن؛ زیرا خود را برتر می‌دید و گفت: «أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ» (سوره ص، آیه ۷۶). یعنی ابلیس خود را برتر از آدم می‌دانست و معتقد بود جایگاه او اجازه نمی‌دهد در برابر آدم سجده کند.

سجده تحیّت، نه سجده عبادت

البته سجده بر آدم، عبادت آدم نبود؛ بلکه سجده‌ای برای خداوند و به منظور تکریم آدم بود. همچنین گفته شده است که این سجده، شیوه‌ای از شیوه‌های تحیّت و احترام به شمار می‌رفت.

اما ابلیس نتوانست از خودخواهی و تکبّر خویش عبور کند؛ ازاین‌رو، از اطاعت فرمان خدا سر باز زد، زیرا تصور می‌کرد این کار موجب کاهش شأن و جایگاه او می‌شود.

برای نزدیک شدن به این مفهوم، توجه کنیم که برخی ملت‌ها، مانند مردم ژاپن، خم شدن در برابر دیگری را یکی از شیوه‌های سلام و بیان احترام می‌دانند. این موضوع نشان می‌دهد که خم شدن یا سجده کردن، بسته به عرف و موقعیت، ممکن است شیوه‌ای برای تکریم و تحیّت باشد، نه لزوماً بیانگر عبادت.

از همین رو، هنگامی که در داستان حضرت یوسف(ع) تأمل می‌کنیم، می‌بینیم خداوند متعال می‌فرماید:

«وَرَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا وَقَالَ یَا أَبَتِ هٰذَا تَأْوِیلُ رُؤْیَایَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّی حَقًّا» (سوره یوسف، آیه ۱۰۰).

حضرت یوسف(ع) پیش‌تر در خواب دیده بود که یازده ستاره و خورشید و ماه در برابر او سجده می‌کنند. یازده ستاره نماد برادرانش بودند و خورشید و ماه نماد پدر و مادرش. هنگامی که آنان به دیدار او آمدند و وی پدر و مادرش را بر تخت نشاند، در برابر او سجده کردند و رؤیای او تحقق یافت.

البته از این ماجرا نباید چنین برداشت کرد که حضرت یعقوب(ع) فرزندش یوسف را عبادت می‌کرد، یا آن سجده، عبادت یوسف بود؛ بلکه گفته می‌شود آن سجده، سجده تحیّت و تکریم بود، نه سجده عبادت. روش‌های تعظیم و احترام، با توجه به عرف‌ها و زمان‌های مختلف، شکل‌های گوناگونی دارند.

اما ابلیس تکبّر ورزید و در خود گفت: چگونه بر آدم سجده کنم؟ این کار برای من زشت است! گویی می‌گفت: من از او برترم و عنصر وجودی من بهتر از عنصر وجودی اوست؛ پس چگونه بر او سجده کنم؟

اما او از یک حقیقت اساسی غافل شد؛ و آن اینکه خداوند متعال، همان کسی که او و آدم را آفریده است، فرمان سجده را صادر کرده بود. آنچه از او خواسته شده بود این نبود که با رأی و نظر خود درباره فرمان خدا داوری کند، بلکه باید فرمان خدا را اطاعت می‌کرد، در برابر او فروتنی می‌نمود و تسلیم تکبّر و غرور خویش نمی‌شد.

به این ترتیب، درمی‌یابیم که تعصّب ابلیس نسبت به خود و پافشاری او بر تکبّر و غرورش، وی را به نافرمانی خداوند متعال کشاند و همین امر سبب سقوط او، رانده شدنش از بهشت و گرفتار شدنش به شقاوت شد.

چرخه تعصّب

به همین ترتیب، تعصّب نسبت به خودمان، در برخی موارد، ما را به لجاجت و اصرار بر اشتباه و باطل سوق می‌دهد؛ به‌گونه‌ای که حاضر نمی‌شویم اعتراف کنیم شخص دیگری بر حق است و ما اشتباه می‌کنیم.

چگونه به فلان زن بپذیرم که حق با اوست و من بر باطل هستم؟ چگونه به فلان مرد اعتراف کنم که او حق دارد؟ او چه کسی است که من بخواهم حق را به او بپذیرم؟!

اما در حقیقت، ما حق را به فلان شخص یا فلان زن نمی‌پذیریم، بلکه تسلیم حق می‌شویم؛ زیرا ممکن است حق بر زبان یک شخص جاری شود و ممکن است بر زبان شخص دیگری جاری گردد.

این همان تعصّب نسبت به خویشتن است: اینکه دغدغه انسان، پیروزی خودش باشد، نه پیروزی حق.

تعصّب ممکن است نسبت به فرزندان، همسر، پدر یا مادر نیز وجود داشته باشد. این مسئله را در بسیاری از موارد مشاهده می‌کنیم؛ ممکن است بدانیم فرزندان ما اشتباه کرده‌اند و آنان بوده‌اند که به فرزندان همسایه آسیب رسانده و موجب پیچیده شدن مسائل شده‌اند، اما با این حال نسبت به آنان تعصّب بورزیم و از پذیرش اشتباهشان خودداری کنیم.

هنگامی که مسئله به فرزندانمان مربوط می‌شود، اعتراف به اشتباه آنان برایمان دشوار می‌شود. مگر ممکن است فرزندان ما کسی را کتک زده باشند، سخنان زشت بر زبان آورده باشند یا اقدام به شکستن وسایل کرده باشند؟! در حالی که می‌دانیم واقعاً چنین کارهایی انجام داده‌اند.

اما وقتی تعصّب نسبت به فرزندان دخالت می‌کند، عاطفه بر داوری ما غلبه می‌یابد و دیگر توانایی پذیرش حقیقت را نداریم.

همچنین ممکن است تعصّب نسبت به شوهر یا همسر وجود داشته باشد. ممکن است سخنی درست درباره شوهر یک زن یا همسر یک مرد گفته شود، یا از پدر، مادر، برادر یا خواهر یکی از ما انتقاد شود؛ و این سخن درست و بجا باشد، اما ما آن را نپذیریم و به صحت آن اعتراف نکنیم؛ زیرا نسبت به این افراد تعصّب داریم و نمی‌خواهیم درباره آنان چیزی گفته شود که خوشایند ما نیست، حتی اگر آن سخن حقیقت داشته باشد.

گاهی دایره تعصّب گسترده‌تر می‌شود و به تعصّب خانوادگی و عشیره‌ای تبدیل می‌گردد. انسان نسبت به خانواده یا عشیره خود تعصّب می‌ورزد و معتقد می‌شود که فردی از خانواده او، هر اندازه خطاکار، شرور یا بدرفتار باشد، از فردی متعلق به خانواده دیگر بهتر است؛ حتی اگر فرد متعلق به خانواده دیگر، انسان صالح، نیکوکار و شایسته‌ای باشد.

صرفاً به این دلیل که این شخص از خانواده من است، او را برتر می‌دانم و از او دفاع می‌کنم؛ و صرفاً به این دلیل که آن شخص از خانواده دیگری است، از ارزش او می‌کاهم و فضیلت و صلاحش را نمی‌پذیرم.

این پدیده در جامعه ما وجود دارد؛ جایی که تعصّب خانوادگی و عشیره‌ای بر معیار حق و عدالت مقدم می‌شود و مردم بر اساس وابستگی‌هایشان داوری می‌شوند، نه بر اساس اعمال و اخلاقشان.

دایره تعصّب ممکن است باز هم گسترده‌تر شود و به طایفه، حزب، جنبش و تشکیلات برسد. انسان نسبت به افراد طایفه، حزب یا جنبش خود تعصّب می‌ورزد و معتقد می‌شود که فرد وابسته به طایفه، حزب یا جنبش او، هر اندازه مرتکب جرم یا اشتباه شده باشد، از شخصی که به طایفه یا حزب یا جنبش دیگری تعلق دارد بهتر است؛ حتی اگر آن شخص دیگر، انسانی صالح و درستکار باشد. به چه دلیل؟ به دلیل تعصّب.

اگر فردی از گروه ما با افراد گروه دیگری اختلاف پیدا کند، فوراً برای حمایت از او بسیج می‌شویم؛ اگر برادر ما با دیگران اختلاف پیدا کند، برای حمایت از او جمع می‌شویم؛ و اگر میان یکی از اعضای خانواده ما و اعضای خانواده‌ای دیگر اختلافی رخ دهد، جانب عضو خانواده خود را می‌گیریم.

به همین ترتیب، چه مسئله مربوط به خانواده باشد، چه شهر و محل زندگی، چه طایفه، چه حزب، چه جنبش و چه تشکیلات، می‌بینیم که بی‌درنگ به حمایت از کسی می‌شتابیم که به ما تعلق دارد، بدون آنکه درنگ کنیم و بپرسیم: حق با چه کسی است؟ و اشتباه بر عهده چه کسی است؟ همه این‌ها از تعصّب سرچشمه می‌گیرد.

موضع ایمانی در برابر تعصّب

انسان مؤمن در چنین شرایطی چه باید بکند؟

انسان مؤمن از هیچ‌کس حمایت نمی‌کند، حتی اگر آن شخص از نزدیک‌ترین افراد به او باشد، مگر آنکه بداند حق با اوست؛ و از هیچ انسان باطلی حمایت نمی‌کند، حتی اگر آن شخص از نزدیک‌ترین افراد به او باشد.

خداوند متعال می‌فرماید: «وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ کَانَ ذَا قُرْبَى» (سوره انعام، آیه ۱۵۲). یعنی انسان باید سخن عادلانه بگوید، حتی اگر این سخن به زیان خویشاوندانش باشد. خداوند همچنین می‌فرماید: «کُونُوا قَوَّامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ» (سوره نساء، آیه ۱۳۵).

هنگامی که از شما خواسته می‌شود شهادت دهید، باید شاهدانی برای خدا باشید؛ حتی اگر شهادت شما علیه خودتان، پدر و مادرتان یا نزدیک‌ترین افراد به شما باشد.

حق، یکی است و نباید موضع انسان نسبت به آن، بر اساس اینکه چه کسی حق را در اختیار دارد یا حق علیه چه کسی است، تغییر کند.

اگر حق علیه پدر و مادرم باشد، باید به آن شهادت دهم؛ اگر حق علیه خودم باشد، باید آن را بپذیرم؛ و اگر حق علیه یکی از خویشاوندانم باشد، نباید در حق او جانبداری و تبعیض روا دارم.

این سخن من نیست، بلکه سخن خداوند متعال است. پس به فرمان او گوش فرا دهید: «کُونُوا قَوَّامِینَ بِالْقِسْطِ» یعنی برپا‌دارندگان عدالت باشید؛ «شُهَدَاءَ لِلَّهِ» یعنی شهادت و گواهی خود را برای خدا قرار دهید، نه برای مصلحت فلان شخص یا دیگری؛ «وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوَالِدَیْنِ وَالْأَقْرَبِینَ» (سوره نساء، آیه ۱۳۵). پس زبان مؤمن باید گویا و بیانگر حق باشد و شهادت او باید برای خدا ادا شود؛ نه اینکه ملاحظات خویشاوندی، دوستی یا وابستگی، در آن دخالت و حاکمیت پیدا کند.

حمایت از حق، نه حمایت از اشخاص

اکنون فرض کنیم میان دختر خانواده ما و دختر خانواده‌ای دیگر اختلافی رخ داده است. نباید بی‌درنگ بگوییم: «این دختر، دختر ماست و باید از او حمایت کنیم!» بلکه ابتدا باید بررسی کنیم که حق با چه کسی است. اگر حق با دختر ما باشد، از او حمایت می‌کنیم؛ زیرا حق با اوست، نه صرفاً به این دلیل که دختر ماست. اما اگر حق با دختر خانواده دیگر باشد، باید از او حمایت کنیم، حتی اگر این حمایت به زیان دختر خودمان تمام شود. این همان ایمان حقیقی است.

اما انسانی که بدون توجه به حق، نسبت به شخص یا گروهی خاص تعصّب می‌ورزد، انسانی نیست که به مسیر ایمان پایبند باشد.

در حدیث شریف از رسول خدا(ص) نقل شده است: «مَنْ تَعَصَّبَ أَوْ تُعُصِّبَ لَهُ، فَقَدْ خَلَعَ رِبْقَهَ الْإِیمَانِ مِنْ عُنُقِهِ» هر کس تعصّب بورزد، یا دیگران برای او تعصّب بورزند، رشته ایمان را از گردن خود گسسته است.

منظور از کسی که برای او تعصّب ورزیده می‌شود، انسانی است که گرفتار تعصّب است و در پی آن حرکت می‌کند، حتی اگر تعصّب او برخلاف حق باشد؛ یا دیگران را به تعصّب و حمایت از خود فرا می‌خواند، خواه بر حق باشد یا بر باطل. چنین انسانی از کسانی نیست که به مسیر اسلام پایبندند.

چرا؟ زیرا اسلام از انسان می‌خواهد که به عدالت و حق پایبند باشد، هر جا که این دو وجود دارند، و به هیچ ملاحظه‌ای از آن‌ها منحرف نشود.

اما تعصّب به انسان می‌گوید: باید در کنار عشیره، خانواده، حزب، جنبش و طایفه خود بایستی، حتی اگر آنان بر باطل باشند!

اسلام چیزی به تو می‌گوید و تعصّب تو را به چیزی دیگر سوق می‌دهد. هنگامی که تصمیم می‌گیرم در پشت سر تعصّب حرکت کنم، معنایش این است که در این حوزه‌ها به حکم اسلام پایبند نیستم؛ و این مسئله‌ای اساسی است.

سرنوشت متعصّبان

در حدیث شریف دیگری آمده است: «مَنْ کَانَ فِی قَلْبِهِ حَبَّهٌ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ عَصَبِیَّهٍ، حَشَرَهُ اللّٰهُ مَعَ أَعْرَابِ الْجَاهِلِیَّهِ؛ هر کس در قلبش به اندازه دانه خردلی تعصّب وجود داشته باشد، خداوند او را با اعراب دوران جاهلیت محشور می‌کند.» به این تعبیر توجه کنید: «یک دانه خردل»! اگر به اندازه یک دانه خردل تعصّب در وجود انسان باشد، همین مقدار او را در معرض آن قرار می‌دهد که با اعراب جاهلیت محشور شود.

اعراب جاهلیت چه کسانی بودند؟ در سوره حجرات می‌خوانیم: «قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا ۖ قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَٰکِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا وَلَمَّا یَدْخُلِ الْإِیمَانُ فِی قُلُوبِکُمْ» (سوره حجرات، آیه ۱۴).

این آیه درباره افرادی سخن می‌گوید که در ظاهر، اسلام را اعلام کرده بودند، اما در واقع هنوز مسلمان و مؤمن حقیقی نشده بودند.

همین‌گونه است انسانی که زندگی خود را بر محور تعصّب قرار می‌دهد؛ چنین انسانی مؤمن حقیقی نیست.

در حدیث آمده است: «لَیْسَ مِنَّا مَنْ دَعَا إِلَى عَصَبِیَّهٍ، وَلَیْسَ مِنَّا مَنْ قَاتَلَ عَلَى عَصَبِیَّهٍ، وَلَیْسَ مِنَّا مَنْ مَاتَ عَلَى عَصَبِیَّهٍ»؛ «از ما نیست» یعنی چنین کسی در مسیر و روش اسلامی قرار ندارد.

در حدیثی از امام زین‌العابدین(ع) آمده است: «إِنَّ الْعَصَبِیَّهَ الَّتِی یَأْثَمُ عَلَیْهَا صَاحِبُهَا، أَنْ یَرَى الرَّجُلُ شِرَارَ قَوْمِهِ خَیْرًا مِنْ خِیَارِ قَوْمٍ آخَرِینَ؛ تعصّبی که صاحب آن به سببش گناهکار می‌شود، این است که انسان بدترین افراد قوم خود را بهتر از بهترین افراد قوم دیگر بداند.»

یعنی انسانی که شرور و بدکارِ خانواده یا گروه خود را از نیکوکارِ خانواده یا گروهی دیگر بهتر می‌داند، انسانی متعصّب است و خداوند او را مورد حسابرسی قرار می‌دهد. «وَلَیْسَ مِنَ الْعَصَبِیَّهِ أَنْ یُحِبَّ الرَّجُلُ قَوْمَهُ، وَلَکِنْ مِنَ الْعَصَبِیَّهِ أَنْ یُعِینَ قَوْمَهُ عَلَى الظُّلْمِ؛ دوست داشتن انسان نسبت به قوم و خاندان خود، تعصّب به شمار نمی‌آید؛ اما تعصّب آن است که انسان قوم خود را در ظلم و ستم یاری کند.»

پس اینکه انسان خانواده یا مردم سرزمین خود را دوست داشته باشد، تعصّب محسوب نمی‌شود، مشروط بر اینکه این محبت به حد انحراف و خروج از حق نرسد.

اما تعصّب آن است که انسان بداند قوم و گروه او ظالم هستند، با این حال آنان را در ظلمشان یاری کند.

خطر تعصّب نسبت به کافران

اگر تعصّب نسبت به اعضای جماعت، قوم یا خانواده خود، حتی اگر مسلمان باشند، جایز نیست و ما موظفیم درباره آنان نیز معیار حق را رعایت کنیم؛ یعنی در کنار کسی بایستیم که حق با اوست، هرچند از دورترین افراد به ما باشد، و در کنار کسی که بر باطل است نایستیم، حتی اگر از نزدیک‌ترین افراد به ما باشد؛ پس اگر موضع ما درباره مسلمانان چنین است، درباره کسی که به کافران تعصّب می‌ورزد چه نظری دارید؟!

چه بسیار افرادی در جامعه ما که می‌بینیم نسبت به کافرانِ موجود در کشور خود یا کشورهای دیگر تعصّب می‌ورزند! ممکن است انسان نسبت به یک رئیس کافر، یک مسئول کافر، یک حزب کافر یا یک دولت کافر تعصّب داشته باشد.

اگر خداوند می‌خواهد ما نسبت به مسلمانان تعصّب نداشته باشیم، پس چگونه نسبت به کافران تعصّب می‌ورزیم؟ و اگر خداوند می‌خواهد ما به سبب تعصّب در راه مسلمانان جان ندهیم، چگونه ممکن است به سبب تعصّب در راه کافران جان بدهیم؟!

گاهی به جایی می‌رسیم که بیش از خود کافران، نسبت به آنان تعصّب می‌ورزیم!

امروز شاهد یک نبرد سیاسی میان چه کسانی و چه کسانی هستیم؟ آیا این نبرد میان مسلمانان و مسلمانان است؟ نه؛ بلکه نبردی میان مسلمانان و غیرمسلمانان است.

با این حال، ممکن است برخی از ما موضعی متعصّبانه اتخاذ کنیم و بگوییم: «این‌ها گروه ما هستند و ما در برابر آن گروه قرار داریم»، بی‌آنکه به ماهیت مواضع و اینکه حق در کدام‌یک از آن‌هاست، توجه کنیم.

* برگرفته از سخنرانی علامه سید محمدحسین فضل‌الله در نماز جماعت مسجد بئرالعبد، ویژه بانوان، به تاریخ ۱ دسامبر ۱۹۸۹ م.