نگاهی به اندیشههای سیاسی و اجتهادی امام خمینی
علامه مرجع آیت الله العظمی سیدمحمدحسین فضل الله
شخصیت چند بعدی امام خمینی
شاید سخن گفتن از خط فکری و سیاسی امام خمینی، آن هم به صورتی همه جانبه، دشوار باشد. زیرا عرصههایی که امام خمینی در باره آنها سخن گفته یا به آنها ورود پیدا کرده و یا برای آنها مبارزه نموده است، به موارد خاص و محدودی، منحصر نمیشوند. چرا که وسعتی به اندازه همه دنیا و همه اسلام دارند. زیرا او در ژرفای فلسفه عرفانی خویش به سوی خداوند حرکت میکرد. او در این حرکت حتی از قالبها و اشکال سنتی نیز عبور کرد و با داشتن باوری اسلامی از مسأله انسانیت به موضوع استضعاف و استکبار، دردها و رنجهای مستضعفان و امتیازخواهیهای مستکبران میپرداخت. دل او از درد و رنج انسانها به درد میآمد و برایش فرقی نداشت که آنها به چه دینی وابستهاند. او به این میاندیشید که دردهای انسانی نباید فقط به صورت احساس و اندوه و گاهی نیز داد و فریاد، بروز داده شوند بلکه باید برای از بین بردن و زدودن این دردها و رنجها کار مفیدی صورت داد. باور او این بود که اسلام در باور رهبران و تودههای مردم، باید به دعوتی همه جانبه تبدیل شود و به عرصه خاصی محدود نشود تا بتواند خلأی را که در اندیشه انسانی وجود دارد با اندیشه اسلامی پر نماید و عاطفه انسانی را با عاطفه معنوی اسلامی بیامیزد و جامعه انسانی را با احکام انقلابی برای انسان در زندگی به پویش در آورد. همین امر باعث میشود که مسأله دعوت همان گونه که به اندیشه توجه دارد و مفاهیم معنوی را به سمت ارزشهای انسانی در زندگی سوق میدهد، به سیاست هم بپردازد.
عرفان جامعهنگر
عرفان جامعهنگر یکی از ویژگیهای برجسته شخصیت ایشان است که توانست بر اساس نگرش اسلامی که در آن عرفان از شریعت جدا نبوده و در متن شریعت حضور دارد تا بر ژرفا و پویایی آن بیفزاید، بین شاخصههای درونی و بیرونی در اندیشه و رفتار یکپارچگی ایجاد نماید. از نظر حضرت امام خمینی شریعت به حیطه فردی محدود نمیماند بلکه همه ابعاد فردی و اجتماعی زندگی را در همه عرصهها در بر میگیرد.
از این رو از دیدگاه ایشان عرفان به معنای غرق شدن در خداوند و فراموش کردن دردها و مشکلات مستضعفان و انزواگزینی از آنان نبود. ایشان از آیه کریمهای که میفرماید آنانی که خداوند را فراموش کردند خداوند کاری میکند که آنان خودشان را نیز فراموش میکنند: «وَلَا تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْ أُوْلَئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ» (حشر/۱۹) چنین الهام میگیرد که ذکر خدا به این معناست که خداوند در جان انسان حضور داشته باشد و انسان را وادارد که همواره خویشتن خویش را به یاد داشته باشد و همه مسؤولیتهایی را که برای او به عنوان انسانی مسؤول در برابر انسان و زندگی مشخص نموده است، در نظر داشته باشد. زیرا خواست خداوند این است که انسان و زندگی در خط مورد رضایت او قرار داشته باشند. امام خمینی ذکر را به معنای جامد و راکد آن در نظر نمیگیرد که انسان فقط به خود میپردازد و از تجربههای زنده در عرصههای زندگی دوری میگزیند. او این چنین ذکری را به معنای منزوی شدن از مردم و فاصله گرفتن از مسؤولیت و همه مشکلاتی که زندگی فردی و اجتماعی انسان را در بر گرفته است، میداند. مانند بسیاری از عرفان گرایان که در جنبه فلسفی عرفان غرق میشوند و در خیالات خود بسر میبرند و آنها را حقیقت میپندارند. اینان با این کار خود از واقعیت دور میشوند. همان واقعیتی که نشان دهنده حقیقت وجود است و در درون خویش از خداوند جدا نمیباشد. چنین عرفایی ممکن است به انسانهایی مقدس تبدیل شوند و بعضی افراد از آنها بعضی قداستهای معنوی را نیز الهام بگیرند، ولی نمیتوانند پویایی و مسؤولیت پذیری در عرصه زندگی را از آنان الهام بگیرند.
راز چند بعدی بودن شخصیت امام خمینی
امام خمینی به همه امت اسلامی و همه مستضعفان جهان توجه داشت. به همین جهت است که میبینیم همه زندگی ایشان در سه عنوان خلاصه میشود: «خدا» و «اسلام» و «امت مستضعف». شیطان در اندازههای ریز و درشت و متوسط آن در دنیای غیب و جهان محسوسات و نیز کفر با همه مفاهیم فکری و عملیش، با همه نمودهایش در وادیهای گمراهی و انحراف و ستم و طاغوت با همه نمادهای فردی و اجتماعی و سیاسی در عرصههای فردی و جمعی و دولت، در برابر امت مستضعف قرار دارند. این راز نگاه همه جانبه و فراگیر امام خمینی به زندگی و موضعگیری شجاعانه، صلابت و ایستادگی، احساسات و عواطف خالصانه، هدفمندی در همه گامها و خیزش و انقلاب ایشان در برابر همه دنیاست.
زیرا خداوند پروردگار جهانیان است و شیطان دشمن اصلی همه انسانها میباشد. اسلام نیز پیام خداوند برای همه انسانها میباشد. کفر نیز خط شیطان است و میخواهد زندگی را به انحراف بکشاند و انسان را از خط خداوند منحرف سازد. امت نیز عنوانی است که همه مسلمانان را در بر میگیرد. همین طور مرتبط بودن قضایا و مسائل امت اسلامی با مسائل و قضایای مستضعفین باعث شده است که امت اسلامی نیز به همه مسائل جهان توجه داشته باشد. تبلور طاغوت فردی و گروهی و دولتی را نیز میتوان در همه طغیانهای فکری و عملی در جامعه انسانی دید.
به همین دلیل است که میبینیم این واژهها در همه سخنرانیها و موضعگیریهای ایشان دیده میشود و هیچ جایی از زبان ایشان دور نمیشود.
تربیت عالمان دینی
امام خمینی به این میاندیشید که حوزه علمیه نیز در همین جهت حرکت نماید. عالم دینی نباید فقط مخزنی از اطلاعات و دادههای فقهی و اصولی باشد و از این طریق جایگاه محدود خود را اشغال نماید. بدون اینکه رسالتمداری و مکتبی بودن در حرکات او، معنویت گرایی در روحیه او، اخلاق گرایی در رفتار او و جهت گیری الهی با همه وجود، در او دیده شود. زیرا جدا شدن از اینها باعث میشود که عالم دینی به جای اینکه مشکلات اسلام را حل نماید، خود به مشکلی برای اسلام تبدیل شود. زیرا هدف این نیست که با کسب این معارف، انسان به کتابی جامد تبدیل شود، بلکه باید به حرکتی غنا یافته از عقل و معنویت و اخلاق تبدیل شود و در فرایند ساختن انسان مسلمان کارامد سهیم گردد. انسانی که با ایمان، خیرخواهی، محبت، خداگرایی، خضوع در مقام عبودیت و جهاد در راه خداوند، پهنه زندگی را سرشار و بهرهمند میسازد.
از این رو خطاب به طلاب حوزههای علمیه میفرمود:
«اما اگر خداى نخواسته در مرکز علم خود را اصلاح نکردید، معنویات کسب ننمودید، به هر جا که بروید العیاذ باللّه، مردم را منحرف ساخته، به اسلام و روحانیت بدبین خواهید کرد.»[۱]
«عالِم سوء، عالم متوجه به دنیا، عالمی که در فکر حفظ مسند و ریاست خود است نمیتواند با دشمنان اسلام مبارزه نماید و ضررش از دیگران بیشتر است. پس قدمهایتان الهی باشد. حب دنیا را از دل بیرون نمایید. آن وقت میتوانید مبارزه کنید. از هم اکنون این نکته را در قلب خود بپرورانید و تربیت کنید که من میخواهم سرباز مصلح و اسلامی باشم؛ برای اسلام فدا شوم؛ من باید برای اسلام تا شهادت، کار کنم.»[۲]
ملاحظه میکنیم که این روش در تربیت طلبه حوزه علمیه و عالم دینی، میتواند چنان قدرت معنوی برای او ایجاد نماید که در برابر همه ضعفهای درونی دست به عصیان بزند و به جهاد در برابر همه قدرتهای کفر و استکبار بپردازد.
این راز شخصیت امام خمینی است. زیرا او توانست نفس خود را در خط اخلاق و معنویت تربیت نماید و از طریق شریعت الهی به سوی کمال انسانی حرکت کند.
اندیشه انقلابی امام خمینی
به این ترتیب انقلاب و خیزش علیه طاغوت از حوزهها آغاز گردید. البته بعضی از افراد در مشروعیت انقلاب دچار تردید شدند و بعضی دیگر عقب نشینی کردند. زیرا معتقد بودند که انقلاب باعث ریختن خونها میشود در حالی که خداوند راضی نیست، در زمان غیبت امام (عج) حتی در برابر حاکم فاسد نیز خونی در ریخته شود، زیرا این وظیفه امام است نه نائبان او. از این رو علما باید منتظر بنشینند تا اینکه قائم آل محمد ظهور نماید. اما امام خمینی بر این عقیده بود که مسأله این نیست که رهبری عصمت داشته باشد بلکه آگاهی و صداقت و امانتداری و معرفت و اخلاص و شجاعت و توانایی او در به حرکت آوردن مردم شرط است. او معتقد بود که پای اسلام در میان است. همان اسلامی که خداوند میخواهد آن را بر همه ادیان غالب سازد، هر چند مشرکان از این امر کراهت داشته باشند.
هدف اساسی مؤمنان این است که همه دین از آن خداوند باشد و ضعفهای موجود در جامعه باعث آن نشود که مسلمانان در دینشان دچار فتنه نشوند. اگر امت اسلامی نتواند با مدارا این هدف را محقق بسازد، باید برای دفاع از قوّت دعوت و دست یازیدن انسان به دستور الهی، به خشونت مبادرت بورزد. مانند دوران پیامبر گرامی اسلام که در مکه با مدارا و آرامش به دعوت میپرداخت، اما در مدینه با قدرت و خشونت و حرکت به امر دولت سازی مبادرت ورزید.
سخنرانیهای امام خمینی تحت عنوان «حکومت اسلامی» در نجف اشرف تلاش فکری جدی برای باز کردن باورهای حوزه بود. زیرا به خاطر برداشتهای ذهنی بعضی افراد از اندیشه و پویایی اسلام، حوزویان از مسأله انقلاب فراگیر و اصل انقلاب کناره میگرفتند و از دستیابی به نتایج مثبت در عرصه واقعیت مأیوس بودند. از این رو هر نوع حرکتی در این زمینه را حرکتی غیر واقعی میدانستند. چرا که در آن زمان یأس از رسیدن به این هدف بزرگ واقعیت غالب به شمار میرفت.
شاید ویژگی ممتاز تلاش فکری در این باشد که از جایگاه مرجعیت دینی شکل گرفته بود. مرجعیتی که از مشروعیت دینی برخوردار بود و میتوانست برای آن دسته از کسانی که مقلد ایشان بودند، فتوای فقهی صادر نماید.
آنچه در آن زمان رواج داشت این بود که مراجع نیز معمولاً مردم را با چیزهایی که عادت نداشتند یا خطری برایشان در پی داشت، روبرو نمیکردند. چرا که چنین کارهایی باعث میشد مرجعیتشان آسیب ببیند. زیرا مرجعیت متکی بر اعتماد مردم به آنها میباشد. از این رو یکی از سنتهای مرجعیت این شده بود که حرفهای متوازن بزنند، مواضع آرام اتخاذ کنند، مفاهیم مسالمت آمیز را مطرح کنند و به دور از هر گونه ایجاد تزلزل و اضطراب در جامعه و مردم، با مسائل جامعه با سیاست سکوت و تأیید برخورد نمایند.
احاطه به مسائل زمانه
امام رضوان الله تعالی علیه همواره تأکید داشت که مجتهد باید به مسائل زمانه احاطه داشته باشد. او میفرمود: «مجتهد باید به مسائل زمان خود احاطه داشته باشد. برای مردم و جوانان و حتی عوام قابل قبول نیست که مرجع و مجتهدش بگوید من در مسائل سیاسی اظهار نظر نمیکنم. آشنایی به روش برخورد با اقتصاد حاکم بر جهان، شناخت سیاستها و حتی سیاسیون و فرمولهای دیکته شده آنان و درک موقعیت و نقاط قوت و ضعف دو قطب سرمایه داری و کمونیزم که در حقیقت استراتژی حکومت بر جهان را ترسیم میکند، از ویژگیهای یک مجتهد جامع است..»[۳]
حمله به مقدس نمایان
امام خمینی به مقدس نمایان و آخوندهای بیسواد حمله مینماید. همان کسانی که با وجود جهالت نسبت به شریعت، خود را نگاهبانان آن قلمداد میکنند و بدون اینکه فتاوای خود را با منابع اجتهادی، عیار کنند، سعی میکنند که فتاوای رایج را به عنوان حقایق شرعی جا بیندازند. آن هم در شرایطی که قائلان به این فتاوا، خودشان هم چنین نگاهی به فتاوای خود ندارند. یورش امام به اینان اوج میگیرد و اعلام میدارد: «اگر بنا است با اعلام و نشر حکم خدا به مقام و موقعیتمان نزد مقدس نماهای احمق و آخوندهای بیسواد صدمهای بخورد، بگذار هرچه بیشتر بخورد.»[۴]
شاید اهمیت و ارزش این حمله در این باشد که اینان در همه مجموعههای حوزوی حضور دارند. گروه نادانی که فقط بعضی از نشانههای تدین را دارند و همین سبب شده است که بعضی از مردم بدانها اعتماد کنند. از این رو سعی میکنند بدون اینکه از مبانی اصولی و فقهی نظرات جدید اطلاع حاصل کنند و به جنبههای علمی فتوای جدید توجهی داشته باشند، جلو هر گونه نوگرایی در فرایند اجتهاد را بگیرند. از این رو علیه مجتهدان نوگرا غوغا به راه میاندازند تا اینکه فتوای آنها را دچار رکود و جمود کنند و یا اینکه صاحب فتوا را مجبور کنند به خاطر ترس از پیامدهای سوء برای مرجعیت خویش، از نظر خود باز گردند.
از این رو امام خمینی معتقد است که برای دور کردن اینان از عرصه تأثیرگذاریهای سوء، باید انقلابی علمی در حوزههای علمیه صورت گیرد. ایشان در نامه خود خطاب به آقای شیخ محمد حسن قدیری میفرماید: «باید سعی کنیم تا حصارهای جهل و خرافه را شکسته تا به سرچشمه زلال اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله برسیم و امروز غریبترین چیزها در دنیا همین اسلام است و نجات آن قربانی میخواهد و دعا کنید من نیز یکی از قربانیهای آن گردم.»[۵]
نمونههای از برخوردهای منفی با مجتهدان بزرگ
در حوزههای علمیه بعضی از برخوردهای منفی نسبت به مجتهدان و علمای بزرگ اتفاق افتاده است. فقط به این دلیل که آنان فتاوایی بر خلاف جو عمومی صادر کردهاند. مانند مرحوم سید محسن امین که بر اساس دلایل شرعی به تحریم قمه زنی و زنجیرزنیهای شدید در عزاداری امام حسین (ع) فتوا داد و خواستار آن شد که منبر حسینی از روایات و احادیث نادرست دور شود. اما در نجف و لبنان و جاهای دیگر دنیای شیعه غوغایی علیه ایشان به راه افتاد. زیرا آن را برخلاف سنتهای رایجی میدانستند که مردم تحت عنوان تعظیم شعائر دینی که کاربرد هر ابزاری در آن موجه به شمار میآید، بدان عادت کرده بودند.
امام خمینی میخواهند بر این حقیقت اسلامی اجتهادی تأکید دارند که فتوا باید هماهنگ با قواعد و اصول اجتهادی باشد که میتوانند برای مجتهد در برابر خداوند عذر به شمار آیند. اگر این ویژگی حاصل شد، تا زمانی که حقایق اسلامی از طریق مبانی مورد تأکید و اشاره، خود را بر باور مجتهد تحمیل کردهاند، بدون اینکه خشم و رضایت مردم را در نظر داشته باشد، باید فتوا بدهد.
از این رو مجتهدانی که بر اساس باورهای اجتهادی که میتوانند روزنههای بسیاری را به احکام و راه حلهای جدید باز کنند، به دستاوردهای فقهی مبتنی بر حقایق اسلامی مبادرت میورزند، باید به این نکته توجه داشته باشند که ممکن است فضای عام حوزوی متأثر از بعضی مقدس نمایان آنان را راحت نگذارند. همان مقدس نمایانی که به جز عناوین دهان پُر کن، بهرهای از علم ندارند و فاقد تکیه گاههایی مطمئن میباشند. از این رو وقتی بدون علم و آگاهی هجوم میآورند یا بدون فهم چیزی را تأیید میکنند، ممکن است که قداستشان در هدفگیری دچار خطا شوند.
منابع:
[۱] . جهاد اکبر، امام خمینی رحمه الله، ص ۱۱.
[۲] . همان، ص ۶۱-۶۲.
[۳] . صحیفه امام، ج21، ص ۲۸۹.
[۴] . صحیفه امام، ج21، ص ۱۴۹-۱۵۲.
[ه] . صحیفه امام، ج21، ص ۱۶۰.


