بسم الله الرحمن الرحیم

خطبه‌های نماز جمعه بیروت به امامت علامه سید علی فضل الله

۲۳ آبان ۱۴۰۴ برابر با ۱۴ نوامبر 2025م و ۲۳ جمادی الاول ۱۴۴۷

مسؤولیت مؤمن در دوران گمراه‌سازی رسانه‌ای

خطبهٔ اول

خداوند سبحانه و تعالی در کتاب عزیزش فرموده است: «وَلَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ کُلُّ أُولَٰئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا» صدق الله العظیم.

همه‌ی ما می‌دانیم که رسانه‌ها وسایل ارتباط‌جمعی و شبکه‌های اجتماعی به‌ویژه پس از گسترش آن‌ها، چه اندازه بر آرا و گرایش‌ها و اندیشه‌های ما تأثیرگذار هستند. در این فضا گاه حق با باطل و درست با نادرست درمی‌آمیزد. این امر ایجاب می‌کند که در هر آنچه به ما می‌رسد دقت کنیم تا به کسانی که می‌خواهند با ما بازی کنند، آزادی عمل ندهیم و روز قیامت نگوییم: «وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَکُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِیلَا».

اسلام کوشیده است این آگاهی را در ما تقویت کند و ریشه‌دار سازد تا اسیر هواها و تعصبات و هیجان‌های خود و کسانی که می‌خواهند با ما بازی کنند، نباشیم. از این‌رو در اینجا بر برخی از رهنمودهایی که در این زمینه آمده است، درنگ می‌کنیم؛ رهنمودهایی که بر پایه‌ی آیات قرآنی و احادیث شریف است.

درنگ و شتاب‌نکردن

نخستین این رهنمودها، درنگ است: اینکه در پذیرش هر آنچه به ما می‌رسد، پیش از آنکه از آنچه شنیده یا خوانده‌ایم اطمینان یابیم، شتاب نکنیم. خداوند سبحان به همین اشاره کرده و فرموده است: «خُلِقَ الْإِنسَانُ مِنْ عَجَلٍ سَأُرِیکُمْ آیَاتِی فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ».

از رسول خدا (ص) روایت شده است: « إنّما أهلک النَّاس العجله، ولو أنّهم تثبّتوا لم یهلک أحد؛ مردم را جز شتاب هلاک نکرد و اگر درنگ و تثبّت می‌کردند، هیچ‌کس هلاک نمی‌شد.»

و از امیرالمؤمنین علی (ع) آمده است: « مَعَ العَجَلِ یَکْثُرُ الزَّلل؛ با شتاب، لغزش بسیار می‌شود.»

قرآن کریم الگویی به ما ارائه کرده است تا از آن بیاموزیم چگونه با هر خبری که به ما می‌رسد برخورد کنیم؛ و آن برخورد پیامبر سلیمان (ع) با هدهد است. هنگامی که هدهد نزد او آمد و گفت: «إِنِّی وَجَدتُّ امْرَأَهً تَمْلِکُهُمْ وَأُوتِیَتْ مِن کُلِّ شَیْءٍ وَلَهَا عَرْشٌ عَظِیمٌ * وَجَدتُّهَا وَقَوْمَهَا یَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِن دُونِ اللَّهِ وَزَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ فَهُمْ لَا یَهْتَدُونَ».

سلیمان پیامبر (ع) در آن روز در تصدیق هدهد و بنا نهادن بر خبری که آورده بود، شتاب نکرد؛ هرچند هدهد نزد او مقرب بود. بلکه فرمود: «سَنَنظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ کُنتَ مِنَ الْکَاذِبِینَ». و هنگامی که از سخن او اطمینان یافت، موضع خود را نسبت به آن قوم بر اساس آن گزارش بنا نهاد.

توجه به منبع خبر

دومین رهنمود، توجه دقیق به منبع هر خبر یا اطلاعات یا اندیشه یا رأی است: اینکه نخست از صحت صدور آن مطمئن شویم و سپس وثاقت ناقل، دقت او، روابط و وابستگی‌هایش و اینکه چه اهدافی از نقل آن دارد را بررسی کنیم؛ آیا در مسیر خیر است یا می‌خواهد حقیقت را تحریف و اندیشه‌ها را مخدوش کند؟ خداوند عزّوجل به همین فراخوانده و فرموده است: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِن جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَن تُصِیبُوا قَوْمًا بِجَهَالَهٍ فَتُصْبِحُوا عَلَىٰ مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِینَ».

در شأن نزول این آیه آمده است که پیامبر خدا مردی از اصحاب خود به نام ولید بن عقبه را برای جمع‌آوری زکات نزد قبیله‌ بنی‌مصطلق فرستاد. هنگامی که به آنان رسید، برای آنان برای استقبال از او که فرستاده رسول خدا (ص) بود، بیرون آمدند تا دعوت او را برای پرداخت زکات لبیک گویند. اما او به‌سبب دشمنی‌ای که با آنان داشت، نفسش او را چنین وسوسه کرد و برایش چنین وانمود شد که آنان می‌خواهند او را بکشند و بدون آنکه از این امر مطمئن شود، نزد رسول خدا (ص) بازگشت و گفت بنی‌مصطلق از پرداخت زکات امتناع کرده‌اند. رسول خدا (ص) البته در ترتیب اثر دادن به سخن او شتاب نکرد، بلکه کسی را فرستاد تا از آن خبر اطمینان یابد و روشن شد که سخنش خلاف حقیقت است. اگر رسول خدا (ص) پیگیری نمی‌کرد و بر اساس آن خبر اقدام می‌نمود، به آنان ستم روا می‌داشت و این به به بهانه‌ی نپذیرفتن فرمان رسول خدا (ص) و اجرای قوانین دولت اسلامی‌ای که او رهبری می‌کرد، جنگ با آنان می‌انجامید.

پرهیز از فریب‌کاران

رهنمود سوم، دقیق شدن در کسانی است که در فنّ سخن‌گفتن یا ارائه‌ی تصاویر و فیلم‌ها مهارت دارند و قدرت تأثیرگذاری دارند و از آن برای گمراه کردن مردم و تباه ساختن زندگی‌شان بهره می‌گیرند. خداوند عزّوجل به همین اشاره کرده و فرموده است: «وَمِنَ النَّاسِ مَن یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیَاهِ الدُّنْیَا وَیُشْهِدُ اللَّهَ عَلَىٰ مَا فِی قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ * وَإِذَا تَوَلَّىٰ سَعَىٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهَا وَیُهْلِکَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ ۗ وَاللَّهُ لَا یُحِبُّ الْفَسَادَ».

این آیه از ما می‌خواهد که در دام اینان نیفتیم و به اهدافشان نیک بنگریم، نه آنکه به سخنشان بسنده کنیم؛ چنان‌که شاعر گفته است:

کثر الخداعُ الیوم فی أقوالنا      فانظر إلى مَنْ قال لا ما قیلا

یعنی: امروز فریب در سخنان ما بسیار شده است؛ پس به کسی بنگر که گفته است، نه به آنچه گفته شده است.»

و چه بسیارند کسانی که در این روزها با این عنوان که به وطن یا دین یا مذهب یا مردم یا این گروه و آن گروه دارند، سخنان آراسته و پیراسته به کار می‌برند. در حالی که هدف از آن، نه طایفه و مذهب، بلکه اهداف شخصی و منافع خودخواهانه است.

بررسی دقیق خبر

رهنمود چهارم: اینکه هر آنچه به ما می‌رسد را با معیارهای عقل و علم و منطق و دین بررسی کنیم و از هواها و تعصبات و فضای عمومی دور باشیم. خبر یا اطلاعات مبهم و مشکوک را نپذیریم و آنچه را با هواها و تعصبات و هیجان‌ها و منافع ما سازگار است نپذیریم بلکه آنچه را از صدق آن و مطابقتش با حقیقت و منطق و واقعیت اطمینان یافته‌ایم بپذیریم. خداوند عزّوجل به همین اشاره کرده و فرموده است: «وَلَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ ۚ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ کُلُّ أُولَٰئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا». یعنی از آنچه نمی‌دانی پیروی مکن؛ و نیز فرموده است: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیرًا مِّنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ».

بهترین تعبیر در این باره از رسول خدا (ص) آمده است.هنگامی که از او درباره چگونگی پذیرش آنچه از دیگران می‌رسد، پرسیده شد. فرمود: « على مثل هذه – وکانت الشّمس آنذاک فی وضح النّهار – فاشهد أو دع؛  بر مانند این – در آن هنگام خورشید در روشنی روز بود- شهادت بده یا رها کن.»

اما کسی که توانایی بررسی اخبار را ندارد، اگر خطا کند معذور نیست؛ بلکه باید به کسی رجوع کند که در آن علم دارد؛ به کسانی که رأی و تجربه و دانش دارند. خداوند سبحان به ما فرموده است: «فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِن کُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ»>

مسئولیت آگاهی

عزیزان! خداوند سبحانه و تعالی خواسته است که ما در زندگی آگاه باشیم و همواره در پی رسیدن به حقیقت بکوشیم. این ایجاب می‌کند که شنوایی آگاه، بینایی آگاه و عقل آگاه داشته باشیم که در هر چیز دقت کند. بدین‌سان در دام دیگران نخواهیم افتاد یا قربانی مواضعی که از اندیشه‌ها و اطلاعات نادرست برمی‌خیزد،  نخواهیم شد؛ مواضعی که ممکن است ناچار شویم از آن‌ها عذرخواهی کنیم یا بازگردیم. بلکه همه‌ی این‌ها درِ گشوده‌ای به‌سوی آگاهی بیشتر خواهد بود.

اسلام از ما می‌خواهد که به این سطح از آگاهی برسیم و همواره به یاد داشته باشیم که در برابر خداوند سبحان مسئولیم؛ و راهی را بپیماییم که امام زین‌العابدین (ع) ما را به آن فراخوانده است، آنجا که فرمود: «وَأَمّا حَقّ السّمْعِ، فَتَنْزِیهُهُ عن سَماعِ الغیبهِ، وسَماعِ ما لا یحلّ سَماعه، وأنْ تَجْعَلَهُ طَرِیقًا إِلَى قَلْبِکَ، إِلّا لِفُوّهَهٍ کَرِیمَهٍ تُحْدِثُ فِی قَلْبِکَ خَیْرًا، أَوْ تَکْسِبُ خُلُقًا کَرِیمًا، فإنّه باب الکلام إلى القلب… وأمَّا حقّ البصر، فغضُّه عمَّا لا یحلّ لک، وترک ابتذاله إلّا لموضع عبره تستقبل بها بصرًا، أو تستفید به علمًا؛ فإنّ البصر باب الاعتبار؛ و اما حقّ شنوایی آن است که آن را از شنیدن غیبت و شنیدن آنچه شنیدنش روا نیست پاک نگاه داری و آن را راهی به‌سوی قلبت قرار دهی، مگر برای سخنی کریم که در قلبت خیر پدید آورد یا خُلقی کریم برایت به ارمغان آورد؛ زیرا شنوایی دروازه‌ی سخن به‌سوی قلب است… و اما حقّ بینایی آن است که آن را از آنچه بر تو حلال نیست فرو بندى و آن را جز در جای عبرتی که با آن بینایی بیابی یا علمی به دست آوری، تباه نکنی؛ زیرا بینایی دروازه‌ی عبرت است.»

خداوند ما را از کسانی قرار دهد که «یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ» و آخرین سخن ما این است که الحمد لله ربّ العالمین.

خطبه دوم

بسم الله الرحمن الرحیم

ای بندگان خدا! شما و خودم را به آنچه رسول خدا (ص) به آن صحابی را که نزد او آمده و وصیتی خواست، سفارش کرد، وصیت می‌کنم. رسول خدا (ص) به او فرمود: «هرگز خشم مگیر؛ زیرا در آن منازعه با پروردگارت است.» گفت: بیفزا. فرمود: «از آنچه باید از آن عذرخواهی کنی بپرهیز؛ زیرا در آن شرک خفی است.» گفت: بیفزا. فرمود: «نماز را چون نماز وداع‌کننده بخوان؛ زیرا در آن پیوستگی و قرب است.» گفت: بیفزا. فرمود: «از خداوند چنان شرم کن که از همسایگان شایسته‌ات شرم می‌کنی؛ زیرا در آن افزایش یقین است.» و خداوند آنچه را که پیشینیان و پسینیان به یکدیگر سفارش کرده‌اند در یک خصلت گرد آورده است و آن تقواست. فرمود: «وَلَقَدْ وَصَّیْنَا الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتَابَ مِن قَبْلِکُمْ وَإِیَّاکُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ». پس با تقواست که هر که با خدا زیسته، به زندگی پاک و انس همیشگی رسیده است. خداوند عزّوجل فرموده است: «إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ * فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِندَ مَلِیکٍ مُّقْتَدِرٍ».

پس باید به سفارش‌های رسول خدا (ص) عمل کنیم تا به نتایج آن در دنیا و آخرت دست یابیم و آگاه‌تر و مسئولیت‌پذیرتر و تواناتر در رویارویی با چالش‌ها باشیم.

افزایش تجاوزها

از تجاوزهای اسرائیلی سخن را آغاز می‌کنیم که به نظر می‌رسد متوقف نخواهد شد؛ تجاوزهایی که در قالب حملات هوایی به  جنوب و بقاع یا عملیات ترور که شهروندان لبنانی را در حال جابه‌جایی یا در داخل روستاهایشان هدف قرار داد یا انفجار ساختمان‌ها در روستاهای نوار مرزی برای تکمیل آنچه دشمن در پی آن است یعنی خالی کردن آن‌ها از ساکنانشان و نیز ترساندن مداوم از طریق پروازهای پهپادهایی که مناطق لبنان را می‌پیمایند، شاهد آن بودیم.

همه این‌ها با افزایش تهدیدهای صادره از سوی فرماندهان امنیتی و سیاسی دشمن مبنی بر جنگ آینده با لبنان همراه است و این زیر چشم کمیته مسئول نظارت بر آتش‌بس و تضمین اجرای آن انجام می‌شود؛ کمیته‌ای که نقش خود را به نظارت بر عملکرد ارتش لبنان در اجرای طرح انحصار سلاح در جنوب لیطانی محدود کرده و هیچ تلاشی برای توقف تجاوزهای روزانه‌ی دشمن انجام نمی‌دهد و هیچ تصمیم عملی مؤثری در برابر آن اتخاذ نمی‌کند؛ در حالی که اگر بخواهد، توان آن را دارد.

روشن شده است که همه این تجاوزها در چارچوب فشارهایی است که بر لبنان اعمال می‌شود تا آن را به تسلیم در برابر شرایط دشمن وادارد؛ شرایطی که حاکمیت و امنیت و آزادی تصمیم آن را نشانه می‌گیرد: خلع سلاحی که دشمن از آن می‌هراسد، پذیرش ایجاد منطقه‌ی حائل در مرزهایش و برخورداری دشمن از آزادی حرکت در سراسر صحنه‌ لبنان برای رویارویی با هر تهدیدی که آن را مخلّ امنیت خود بداند و ممکن است شرایط اعلام‌نشده‌ی دیگری نیز باشد.

مسئولیت دولت

از این‌رو بار دیگر از دولت لبنان می‌خواهیم که نقش بایسته خود را در حمایت از شهروندان و دارایی‌های آنان و حمایت از حاکمیت خود بر سرزمینش ایفا کند؛ نقشی که موظف به انجام آن است. این کار با فراخواندن کشورهای حامی توافق آتش‌بس برای فشار آوردن بر دشمن به منظور وفای به تعهداتش یعنی توقف تجاوزها، بازگرداندن اسیران و دست کشیدن از سیاست جلوگیری از بازسازی، پس از آنکه لبنان به تعهدات خود و آنچه بر اساس توافق آتش‌بس بر او واجب بوده عمل کرده است، انجام می‌پذیرد.

دولت در همان حال موظف است دیپلماسی خود را در محافل بین‌المللی فعال کند تا نقض‌های توافق دشمن را افشا سازد و خطرهای ناشی از ادامه تجاوزهای او را روشن کند. در اینجا از کشورهای عربی می‌خواهیم که با استفاده از همه  ابزارهای فشاریی که در اختیار دارند برای توقف تجاوز مداوم صهیونیستی بر لبنان به کار گیرند؛ همان‌گونه که در غزه رخ داد.

از این‌رو از دولت می‌خواهیم که نقش بایسته خود را برای نشان دادن حضورش نزد شهروندانش ایفا کند تا اعتمادشان را به خود افزایش دهد و به آنان بفهماند که دولتی توانمند در حمایت از آنان و رهانیدنشان از رنج‌هاست. این کار با فعال کردن توانمندی‎هایش در حوزه‌های امنیت و سیاست و اقتصاد و مالی برای بهبود وضعیت لبنانی‌ها و نجات آنان از آنچه در این زمینه‌ها رنج می‌برند و رساندنشان به ساحل امن در محدوده‌ای که امکانات آنان اجازه می‌دهد، انجام می‌پذیرد.

متأسفانه شاهد کندی توجیه‌ناپذیری در این زمینه هستیم؛ کندی‌ای که بهانه‌هایی به دست خارج می‌دهد تا بر این کشور آنچه را که منافعش در مسائل اصلاح در بخش‌های امنیت و مال و اقتصاد و سیاست اقتضا می‌کند، به زیان لبنان تحمیل کند.

فراخوان به همبستگی

در این زمان، بار دیگر از لبنانی‌هایی که در اختلافات خود غرق شده‌اند می‌خواهیم که در این مرحله همبستگی و وحدت پیشه کنند تا با خطرهایی که حاکمیت و امنیت و آزادی وطنشان را تهدید می‌کند و با چالش‌هایی که از آنچه در مرزها رخ می‌دهد یا آنچه در خارج برنامه‌ریزی می‌شود و طبیعی است که بر لبنان بازتاب یابد و پیامدهایش را بر آن بگذارد، مقابله کنند. باید نسبت به این خطرها آگاه‌تر باشند و با روحیه‌ی خالص ملی به آن‌ها نزدیک شوند، نه بر اساس محاسبات تنگ طائفه‌ای یا مذهبی یا منافع گروهی.

متأسفانه شاهد طوفانی از کلمات پرتنش و تأثیرگذار و تحریک‌آمیز هستیم؛ کلماتی که به دشمن بهانه می‌دهد تا تجاوزش را ادامه دهد و اشغال خود را حفظ کند. پس باید از زخم زدن‌ به پیکر دولت و وطن دست برداریم و از تبدیل کردن کلمات و مواضع خود به سلاحی که برخی از ما به‌سوی برخی دیگر نشانه می‌رود، دست بکشیم؛ به‌جای آنکه آن را به‌سوی کسی نشانه رویم که می‌خواهد با امنیت و سیاست ما بازی کند و به سرزمین ما طمع ورزد؛ کسی که بیش از همه از اختلافات ما سود می‌برد و اهدافش را به زیان ما تحقق می‌بخشد.

شانه خالی کردن دشمن از تعهدات

به غزه می‌رسیم که دشمن صهیونیستی همچنان از تعهدات خود در رعایت آتش‌بس کامل در آن و رساندن کمک‌ها به مردم نوار غزه شانه خالی می‌کند و همین را در کرانه‌ی باختری با تجاوزها و بازداشت‌ها و محاصره‌ی معیشتی و پیشروی شهرک‌سازی و وضع قوانین ستمگرانه علیه آنان ادامه می‌دهد. این باید عرب‌ها و مسلمانان و همه‌ آزادگان را وادارد که در کنار این ملت بایستند و آن را گروگان آنچه برای آواره‌کردنش و در نهایت ساقط کردن مسئله‌ی فلسطین انجام می‌دهد، رها نکنند.

عراق: دستاورد انتخابات

سرانجام به دستاورد تازه‌ای می‌رسیم که ملت عراق با برگزاری انتخابات پارلمانی و درصد بالای مشارکت در آن به‌دست آورد. ما ملت عراق را به خاطر این دستاورد تبریک می‌گوییم؛ دستاوردی که نمی‌خواهیم سبب تفرقه شود، بلکه زمینه کار مشترک برای پیشرفت عراق و تقویت نقش و حضورش در جهان عرب و اسلام باشد؛ دور از منطق سهم‌بندی و فساد و هدررفتی که ملت عراق را سوزانده و هنوز از پیامدهای آن رنج می‌برد.