قطع رابطه، مرگ است و ارتباط، زندگی
علامه مرجع سید محمدحسین فضلالله
توصیه امام علی (ع) به پیوند و ارتباط متقابل
در آخرین وصیت امیرالمؤمنین علی (ع)، پیش از آنکه به جوار رحمت الهی منتقل شود، خطاب به دو فرزندش، امام حسن (ع) و امام حسین (ع)، و نیز همه کسانی که این وصیت به آنان میرسد، آمده است: «عَلَیْکُمْ بِالتَّواصُلِ وَالتَّباذُلِ، وَإِیَّاکُمْ وَالتَّدابُرَ وَالتَّقاطُعَ؛ بر شما باد که با یکدیگر ارتباط برقرار کنید و از بذل و بخشش در حق هم دریغ نورزید؛ و از پشتکردن به یکدیگر و بریدن پیوندها بپرهیزید.» [۱]
این سخن، عنوان و چارچوب رابطه میان مسلمانان در همه عرصههای زندگی آنان است؛ چه با یکدیگر اختلاف داشته باشند و چه همنظر و هماهنگ باشند. هر اندازه هم اختلافات میان آنان وجود داشته باشد، اسلام نمیپذیرد که یکی از آنان رابطه خود را با دیگری قطع کند، او را ترک گوید و از دیدار و معاشرت با وی دوری جوید؛ صرفاً به این دلیل که در مسئلهای با او اختلاف دارد؛ مسئلهای که ممکن است به جنبه فکری، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی یا شخصی مربوط باشد.
ممکن است حق داشته باشی که با برادرت اختلاف نظر داشته باشی؛ زیرا خداوند انسانها را با اندیشهای یکسان و روحیهای مشابه نیافریده است. انسانها هنگامی که در کنار یکدیگر زندگی میکنند، ناگزیر منافعشان با هم برخورد میکند و شرایط و موقعیتهایشان با یکدیگر در تعارض قرار میگیرد.
با این همه، خداوند سبحان میخواهد ما با یکدیگر ارتباط داشته باشیم؛ اگر همنظر هستیم، بر اساس توافق و همفکری با یکدیگر همکاری کنیم، و اگر اختلاف داریم، باز هم ارتباطمان را حفظ کنیم تا درباره موضوع اختلاف به تفاهم برسیم و با یکدیگر گفتوگو کنیم. در این مسیر، باید مسئله را به خدا و رسول واگذار کنیم تا بدانیم چگونه اختلافات خود را بر اساس ایمانمان و اصول و خطوط کلیای که خداوند برای مسلمانان ترسیم کرده است، حلوفصل کنیم.
«بر شما باد ارتباط با یکدیگر»؛ یعنی بعضی از شما با بعضی دیگر پیوند داشته باشید، و «بذل و بخشش» کنید؛ یعنی هر یک از شما وجود و توان خود را برای دیگری صرف کند و محبت، رحمت و برادری خویش را به او ببخشد، به گونهای که هر یک از شما دیگری را در وجود خود بیابد؛ وجود برادرت در وجود تو باشد و وجود تو در وجود برادرت.
این همان وصیت علی (ع) است. علی (ع) هنگامی که سفارش و موعظه میکند، سخن میگوید، راهنمایی مینماید و ارشاد میکند، با زبان، عقل، قلب و روح رسول خدا (ص) سخن میگوید؛ زیرا او به تصریح قرآن، جان رسول خدا (ص) بود. خداوند متعال میفرماید: «فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَکُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَکُمْ» (سوره آلعمران، آیه ۶۱). علی (ع) تجسم همین حقیقت بود؛ سخن او، سخن رسول خدا (ص) بود و سخن رسول خدا (ص)، سخن خداوند متعال است. خداوند میفرماید: «وَمَا یَنْطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ * إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحَىٰ» (سوره نجم، آیات ۳ و ۴).
بنابراین، اگر علی (ع) ما را به ارتباط و پیوند متقابل سفارش میکند، این سفارش رسول خدا (ص) است؛ و اگر رسول خدا (ص) ما را به آن سفارش میکند، در حقیقت وصیت و سفارش خداوند سبحان است. آیا در این موضوع اندیشه و تأمل میکنیم؟ ممکن است اختیار داشته باشی سخنی را که من به تو میگویم بپذیری یا رد کنی، و من نیز اختیار داشته باشم سخنی را که تو به من میگویی بپذیرم یا نپذیرم؛ اما هنگامی که خداوند سخنی میگوید، دیگر نه من و نه تو حق انتخاب و مخالفت نداریم، بلکه باید در برابر سخن خداوند سر تسلیم فرود آوریم.
خداوند میفرماید: «وَمَا کَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَهٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَهُ مِنْ أَمْرِهِمْ» (سوره احزاب، آیه ۳۶) و هنگامی که رسول خدا (ص) سخنی میگوید، باید همراه و پیرو او حرکت کنیم؛ زیرا ما بندگان خدا هستیم، و بندگان مخلص خدا کسانیاند که: «لَا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ» (سوره انبیاء، آیه ۲۷).
قطع رابطه، سزاوار لعنت
بیایید به سراغ فرزندان علی (ع)، یعنی امامان اهلبیت (ع)، برویم؛ همان کسانی که خداوند پلیدی را از آنان دور ساخته و بهخوبی پاکشان کرده است. در سخنان آنان هیچ آلودگیای نیست، و در اندیشهها، اعمال و روابطشان نیز هیچ پلیدیای راه ندارد. بیایید سخنان آنان را درباره محبت، ارتباط، پیوند و بذل و بخشش بشنویم.
یکی از یاران امام صادق (ع)، مفضّل بن عمر، نقل میکند: «لا یَفْتَرِقُ رَجُلانِ عَلَى الهِجْرانِ إِلّا اسْتَوْجَبَ أَحَدُهُما البَرَاءَهَ وَاللَّعْنَهَ؛ دو نفر از یکدیگر جدا نمیشوند و به قطع رابطه و دوری از هم روی نمیآورند، مگر اینکه یکی از آن دو سزاوار بیزاری و لعنت شود.»
این حکم درباره کسی است که عامل قطع رابطه بوده و آغازگر آن شده است؛ و گاهی هر دو نفر سزاوار این حکم هستند، اگر هر دو در قطع رابطه و دوری از یکدیگر نقش داشته باشند.
در این هنگام، معتّب ـ که یکی از یاران امام بود ـ به ایشان عرض کرد: «فدایت شوم! این حکم درباره شخص ستمگر است؛ پس مظلوم چرا؟» امام (ع) فرمود: «زیرا او برادرش را به برقراری ارتباط با خود دعوت نمیکند و از سخنان او چشمپوشی و گذشت نمیکند.» سپس فرمود: «از پدرم (ع) شنیدم که میفرمود: هرگاه دو نفر با یکدیگر نزاع کردند و یکی از آن دو بر دیگری غلبه یافت، شخص مظلوم باید به سوی طرف مقابل بازگردد، تا به او بگوید: ای برادر من، من ستمگرم تا جدایی میان او و برادرش پایان یابد.» این سخن برای آن است که اختلافات به قطع رابطه میان او و برادرش نینجامد. زیرا هنگامی که آن دو رابطهشان را قطع کنند، راه تفاهم میانشان بسته میشود؛ و وقتی راه تفاهم بسته شود، راه شناخت حقیقت نیز بسته خواهد شد. در این هنگام، شیطان وارد میشود و آزادی عمل پیدا میکند تا اختلاف میان آن دو را گسترش دهد «اما خداوند تبارک و تعالی، داوری عادل است و حق مظلوم را از ستمگر میستاند.» [2]
در اینجا ممکن است شیطان به سراغ کسی بیاید و به او بگوید: چگونه میتوانی بگویی حق با توست، درحالیکه تو خود را مقصر میدانی؟ این کار نوعی عقبنشینی و خواری است!
ما در پاسخ میگوییم: نه؛ کسی که حق را میستاند، خداوند متعال است. هنگامی که خداوند تو را مظلوم میداند، حتی اگر برای جلب رضایت و خشنودی او از حق خود در برابر دوستت گذشت کنی، خداوند خود حق تو را خواهد گرفت.
پس کدام کار برای تو بهتر است؟ اینکه خودت برای گرفتن حق خویش اقدام کنی، درحالیکه ممکن است به آن دست نیابی؛ یا اینکه حق خود را به خدا واگذاری تا او آن را برایت بستاند، درحالیکه خداوند فرمان و اراده خود را به انجام میرساند؟
اینها آموزههای اهلبیت (ع) است و این همان خط و مسیر تشیع است که در آن کینه، دشمنی و انگیزههای انتقامجویانه وجود ندارد. وابستگی ما به تشیع، همان چیزی است که ما را در مسیر این ارزشها قرار میدهد؛ ارزشهایی که اسلام بر اساس آنها حرکت میکند.
حدود قطع رابطه
در روایتی که امام صادق (ع) از رسول خدا (ص) نقل میکند، آمده است: «الهِجْرَهُ فَوْقَ ثَلاثٍ؛ قطع رابطه و دوری از یکدیگر، بیش از سه روز [جایز نیست].» [۳]
ممکن است با برادر، شریک، خویشاوند یا همسر خود اختلاف پیدا کنید و یکی از شما دیگری را ترک کند و از او دوری گزیند. اما مدت مجاز این دوری به پایان میرسد؛ تا هر یک به خود بازگردد و خویشتن را محاسبه کند. مدت مجاز دوری و قطع رابطه، سه روز تعیین شده است؛ و هیچکس اجازه ندارد بیش از این، برادر خود را ترک کند و از او دوری نماید.
پس حال کسی که سالهای طولانی برادر خود را ترک کرده است چگونه خواهد بود؟ دو نفر سالها با یکدیگر سخن نمیگویند، تا آنکه مرگ فرا میرسد و هر دو بدون آنکه با یکدیگر آشتی کرده باشند، به سوی خداوند میروند.
شخصی نزد امام صادق (ع) آمد و درباره مردی پرسید که روابط خود را با خویشاوندانش قطع میکند؛ خویشاوندانی که حق را نمیشناسند. امام (ع) فرمود: «لا یَنْبَغِی لَهُ أَنْ یَصْرِمَهُ؛ شایسته نیست که رابطه خود را با آنان قطع کند.» [۴]
حتی اگر با او در عقیده، نظر و مذهب موافق نباشند، نباید آنان را ترک کند و از ایشان دوری جوید؛ بلکه باید ارتباط خود را با آنان حفظ کند تا یکی از آن دو بتواند دیگری را به حقّی که به آن ایمان دارد، قانع سازد. زیرا «قطع رابطه، مرگ است و ارتباط، زندگی؛ قطع رابطه مشکل را پیچیده میکند، اما ارتباط آن را حل مینماید.»
در روایتی از امام باقر (ع) آمده است که فرمود: «قالَ رَسولُ اللهِ (ص): أَیُّما مُسْلِمَیْنِ تَهاجَرا فَمَکَثا ثَلاثاً لا یَصْطَلِحانِ، إِلّا کانا خارِجَیْنِ مِنَ الإِسْلامِ، وَلَمْ یَکُنْ بَیْنَهُما وِلایَهٌ، فَأَیُّهُما سَبَقَ إِلى کَلامِ أَخِیهِ، کانَ السّابِقَ إِلَى الجَنَّهِ یَوْمَ الحِسابِ؛ رسول خدا (ص) فرمود: هر دو مسلمانی که از یکدیگر دوری کنند و سه روز بگذرد و با هم آشتی نکنند، از اسلام خارج شدهاند و میان آن دو پیوند و ولایت [برادری و دوستی ایمانی] برقرار نخواهد بود. پس هر یک از آن دو که در سخن گفتن با برادرش پیشقدم شود، در روز حساب، زودتر از دیگری به بهشت خواهد رفت.» [۵] آیا بهتر است تو پیش از برادرت به بهشت وارد شوی، یا اینکه از مردم عقب بمانی؟
انسان باید همواره میان فداکاری و گذشت از یک سو، و نتایج و پیامدهای آن از سوی دیگر، مقایسه کند؛ زیرا شیطان درباره نتایج دنیایی با تو سخن میگوید، اما خداوند درباره نتایج آخرت با تو سخن میگوید. دنیا کشتزار آخرت است؛ در دنیا آنچه را میتوانی بکار، تا در آخرت محصول آن را برداشت کنی؛ و آخرت را مقصد و هدف خود در این مسیر قرار بده.
خشنودی شیطان از اختلاف میان مؤمنان
امام صادق (ع) میفرماید: «إِنَّ الشَّیْطانَ یُغْرِی بَیْنَ المُؤْمِنینَ ما لَمْ یَرْجِعْ أَحَدُهُمْ عَنْ دِینِهِ، فَإِذا فَعَلُوا ذَلِکَ اسْتَلْقى عَلى قَفاهُ وَتَمَدَّدَ، وَقالَ: رَحِمَ اللهُ امْرَأً أَلَّفَ بَیْنَ وِلْیَیْنِ لَنا. یا مَعْشَرَ المُؤْمِنینَ، تَأَلَّفُوا وَتَعاطَفُوا فیما بَیْنَکُمْ؛ شیطان میان مؤمنان فتنهانگیزی و اختلاف ایجاد میکند، تا زمانی که یکی از آنان از دین خود بازنگردد و دست از آن برندارد. هنگامی که مؤمنان چنین رفتاری انجام دهند، شیطان بر پشت خود دراز میکشد و آسوده میشود؛ زیرا از کار خود موفق بیرون آمده است.» [۶]
پس خداوند رحمت کند کسی را که میان دو نفر از دوستان و پیروان ما الفت و آشتی برقرار کند. ای گروه مؤمنان! با یکدیگر الفت برقرار کنید و به هم محبت و مهربانی بورزید.
سپس امام (ع) میفرماید: «لا یَزالُ إِبْلیسُ فَرِحاً ما اهْتَجَرَ المُسْلِمانِ، فَإِذا الْتَقَیا اصْطَکَّتْ رُکْبَتاهُ، وَتَخَلَّعَتْ أَوْصالُهُ، وَنادَى: یا وَیْلَهُ، ما لَقِیَ مِنَ الثُّبُورِ؛ ابلیس همواره شاد و خوشحال است، تا زمانی که دو مسلمان از یکدیگر دوری کنند و رابطهشان را قطع نمایند. اما هنگامی که آن دو با یکدیگر دیدار میکنند و آشتی مینمایند، زانوهای شیطان به هم میخورد، اعضای بدنش از شدت اضطراب و ناراحتی از هم میگسلد و فریاد میزند: وای بر او! چه هلاکت و نابودیای به سراغش آمده است!» [۷]
پس مسئله این است: آیا میخواهید شیطان را خوشحال کنید یا او را ناراحت و خشمگین سازید؟
در همین زمینه، رسول خدا (ص) میفرماید: «أَلا إِنَّ فِی التَّباغُضِ الحَالِقَهَ، لا أَعْنی حالِقَهَ الشَّعْرِ، وَلَکِنْ حالِقَهَ الدِّینِ؛ آگاه باشید که در دشمنی و بغض ورزیدن نسبت به یکدیگر، چیزی نابودکننده وجود دارد؛ منظورم نابودکننده مو نیست، بلکه نابودکننده دین است.» [۸]
برادری، فراتر از اختلافها
از مجموع این احادیث، به این نتیجه میرسیم که خداوند میخواهد مسلمانان روحیه ارتباط و پیوند با یکدیگر را حفظ کنند؛ چه با هم توافق داشته باشند و چه اختلاف نظر پیدا کنند. زیرا ارتباط و پیوند، فرصتی فراهم میآورد تا دلها به روی یکدیگر گشوده شوند و عقلها و اندیشهها با هم تعامل و گفتوگو داشته باشند، و مشکلات حل شوند. اما پشتکردن به یکدیگر و قطع رابطه، مشکلات را پیچیده میکند و کینهها و دشمنیها را میان مردم عمیقتر میسازد.
همانگونه که ما نیاز داریم این مشکلات را در سطح زندگی فردی و روابط شخصی خود حل کنیم، در سطح زندگی اجتماعی نیز به حل آنها نیازمندیم؛ در محیط خانواده، در قطع رابطه مرد با زن و زن با مرد، در دوری برادران از یکدیگر، در قطع رابطه همسایگان با هم، و در گسستن ارتباط جوامع از یکدیگر در تمام مسائل و عرصههای زندگی. قطع رابطه، جامعه را از هم میپاشد، پیوندهای آن را میگسلد و جامعه را از رسیدن به اهدافش دور میکند.
این همان چیزی است که در مسئله عمومی جهان اسلام به آن نیاز داریم. امامان اهلبیت (ع) هنگامی که با مسلمانان شیعه درباره مسلمانان اهلسنت سخن میگفتند، آنان را به برقراری ارتباط و تعامل با اهلسنت دعوت میکردند.
امام صادق (ع) به شیعیان میفرمود: «صَلُّوا فی مَساجِدِهِمْ، وَعُودُوا مَرْضاهُمْ، وَاشْهَدُوا جَنائِزَهُمْ، فَإِنَّکُمْ إِنْ فَعَلْتُمْ ذَلِکَ قالُوا: رَحِمَ اللهُ جَعْفَراً، ما کانَ أَحْسَنَ ما یُؤَدِّبُ أَصْحابَهُ؛ در مساجد آنان نماز بخوانید، از بیمارانشان عیادت کنید و در تشییع جنازههایشان شرکت نمایید؛ زیرا اگر چنین کنید، خواهند گفت: خدا جعفر را رحمت کند! چه نیکو یاران خود را تربیت کرده است.» و نیز میفرمود: «کُونُوا زَیْناً لَنا وَلا تَکُونُوا شَیْناً عَلَیْنا؛ مایه زینت و افتخار ما باشید، نه مایه عیب و ننگ ما.»
امام (ع) میخواست مسلمانان با یکدیگر در نمازها و مناسبتهایشان دیدار و ارتباط داشته باشند؛ زیرا دیدار و ارتباط است که انسان را به سوی حقیقت هدایت میکند، قلب را به روی محبت میگشاید و همکاری میان مسلمانان را تقویت مینماید، تا همگی در برابر چالشهای دشواری که میخواهند اسلام را ساقط کنند و عقیده، شریعت و جامعه اسلامی را تضعیف نمایند، در کنار یکدیگر بایستند.
آمادگی برای ارتباط و تعامل
اسلام میخواهد روحیه ارتباط، پیوند و بذل و بخشش را تقویت کند؛ نه فقط میان مسلمانان، بلکه میخواهد مسلمان انسانی باشد که در برابر دیگران نیز گشوده و پذیراست، با آنان گفتوگو میکند و میکوشد آنان را به سوی حقیقت رهنمون سازد، و معنای همکاری را در جامعه متنوعی که نیازمند همکاریهای گوناگون است، تحقق بخشد.
بنابراین، انسان بودن به این معناست که انسانیت خود را در انسانیت دیگری زندگی کنی؛ به روی آن گشوده شوی، با آن ارتباط برقرار کنی و از جایگاه محبت و همکاری، همراه با آن حرکت نمایی.
این ندای خدا، رسول او و اولیای اوست؛ و ما وظیفه داریم برای تحقق عملی این سفارشها تلاش کنیم.
پس اگر یکی از ما شخصی را ترک کرده و رابطه خود را با او قطع نموده است، باید با تمام توان و قدرتی که در اختیار دارد، تلاش کند تا با آن شخص دیدار کند و ارتباط خود را با او برقرار سازد.
ممکن است کسی بگوید: «أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ» (سوره بقره، آیه ۴۴). چرا شما با یکدیگر ارتباط برقرار نمیکنید؟ چرا رابطهها را قطع میکنید؟
من دوست دارم از جایگاه مسئولیت، این سخن را با شما در میان بگذارم؛ زیرا انسانی که در جایگاه مسئولیت قرار دارد، احساس میکند که ویژگیها و امور شخصی او متعلق به خودش نیست، بلکه متعلق به تمام امت است.
من در زندگی فردی و اجتماعی خود، هیچ انسانی را دشمن و مخالف خود نمیدانم؛ و هیچکس از مردم را که در دیدگاه با من اختلاف دارد، به این دلیل که با من همنظر نیست، آغازگر قطع رابطه با او نمیشوم. من با هر کسی که رابطهاش را با من قطع کرده است، ارتباط برقرار میکنم؛ و در روزهای مختلف، تجربههای بسیاری در این زمینه داشتهام تا با صرف توان و وجود خود، آنچه را میگویم، به اثبات برسانم.
ازاینرو، اگر هرگونه قطع رابطه و دوری را مشاهده کردید، من از جایگاه مسئولیت به شما میگویم که تلاش کردهام و همچنان تلاش میکنم تا قطع رابطه و دوری وجود نداشته باشد. من ناامید نمیشوم؛ در را باز میگذارم و برای گشودن درهای دیگر شتاب میکنم. این سخن را از روی ملاحظات شخصی نمیگویم، بلکه میگویم تا مصداق این سخن نباشم که: «پزشکی که مردم را درمان میکند، درحالیکه خود بیمار است.»
منابع:
۱. نهجالبلاغه، وصیت شماره ۴۷.
۲. الکافی، جلد ۲، صفحه ۳۴۴.
۳. الکافی، همان منبع.
۴. الکافی، همان منبع.
۵. الکافی، جلد ۲، صفحه ۳۴۵.
۶. الکافی، همان منبع.
۷. الکافی، جلد ۲، صفحه ۳۴۶.
۸. الکافی، همان منبع.
* خطبه نخست نماز جمعه، مسجد الحسنین (ع)، حاره حریک، ۱۳ شوال ۱۴۱۷، ۲۱ فوریه ۱۹۹۷.


