نقش دین در جامعه انسانی
علامه مرجع آیت الله العظمی سید محمد حسین فضل الله
ترجمه: محمدجمعه امینی
ربوبیت و تحکیم روابط انسانی
شاید ارزش دین در جامعه انسانی این باشد که برای انسان این مبنای فکری را فراهم می آورد که همه پدیده های هستی و انسانی، متکی به قدرت الهی خالق و قادر و حکیمی هستند که وجود را با همه جزئیات آن بر مبانی ثابت و دارای حرکت متوازن که سنتهای الهی نامیده می شوند، تثبیت می نماید. بنابراین خداوند همان پروردگار همه موجودات است که انسان در همه اوضاع و شرایط خود به او چشم امید دارد تا این که در هنگام ضعف و ناتوانی به او قدرت ببخشد و در همه امور مواظب و مراقب او باشد تا احساس تباهی ننماید و در رابطه با حرکت و وجود هستی دچار اضطراب نشود. زیرا در چارچوب یک نظام عمومی و مخلوق بودن برای خالق و بندگی برای پروردگار و خضوع در برابر همه تدابیر الهی، با هستی ارتباط دارد. به این ترتیب این احساس به داخل جامعه انسانی هم راه می یابد. جامعه ای که همه افراد آن در چارچوب رابطه ای انسانی در کنار هم زندگی می کنند. در این رابطه انسانی همه گونه گونیها در وحدتی درونی که نقطه اشتراکشان آن انسانیتشان است و نقشهای آنان مکمل یکدیگر می باشد، گرد هم می آیند. به گونه ای که برای به دست دادن قضایای کلی موجود در مسیر انسان، در کنار یکدیگر قرار می گیرند. این همان چیزی است که قرآن کریم آن را بیان می دارد و بر وحدت عنصر آفرینش و گونه گونی ویژگیهای انسان تأکید می ورزد:
«یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُم مِّن ذَکَرٍ وَأُنثَى وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا»[1]
“اى مردم! ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم و شما را تیرهها و قبیلهها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید.”
بنابراین گونه گونی بهترین راه برای شناخت است. زیرا باعث می شود که انسانها برای برآورده کردن نیازهای خود به سوی یکدیگر تمایل یابند. چرا که انسان توانمندیهایی دارد که در زندگی انسان دیگر اثرات مثبت به جای می گذارد. همین انگیزه سبب می شود که او برای به دست آوردن این توانمندی به ایجاد رابطه دست بزند.
اگر چه اسلام بر روابط انسانی در دائره شناخت نیازهای حیاتی تأکید می ورزد، اما جنبه عملی و انقلابی این رابطه را نیز مورد توجه قرار می دهد. برای این که از زنان ومردان با ایمان بخواهد در نیکی و تقوا با یکدیگر همکاری کنند. به گونه ای که همگان برای تحقق این دو عنوان مهم یکدیگر را کامل کنند. این دو عنوان خلاصه ای از تمام خوبیهای موجود در رابطه انسانی و مفاهیم اصیلی چون ایمان، عدالت، کفالت اجتماعی و نظارت دارای رویکرد الهی در دائره فردی و اجتماعی انسان بر اساس معیارهای معنوی و عملی است. برای این که انسانها را از همکاری در گناه و تجاوزگری، دو عنوانی که در چارچوب فکری و انقلابی نمادی از شر و بدی به شمار می آیند و نیز مقهور کردن انسان دیگر در همه اوضاع و شرایط آن، دور نماید.
اندیشه اسلامی تداوم می یابد تا در عدالت ارزشی را ببیند که همه رسالتها در همه خطوط و برنامه ها و احکام و مسائل اجرایی خود بر آن تکیه داشته اند. برای این که دریابد قضیه دین همان قضیه عدالت است. بنابراین دین بدون عدالت وجود ندارد. حتی عدالت به مسلمان منحصر نمی شود و مسلمان و کافر را در بر می گیرد. پس جایز نیست که فرد مسلمان به کافر ستم نماید و فرقی ندارد که درجه کفریت او چه قدر باشد. حاکم مسلمان هم باید از کافر در برابر ستم فرد مسلمان حمایت نماید.
همین طور می بینیم که اسلام تکیه بر ستمکار و سکوت در برابر منکر و ترک معروف را نمی پذیرد. همین امر سبب می شود که در کنار نظارت رسمی، نظارت اجتماعی هم نقش مهمی پیدا نماید.
ما نمی خواهیم به همه عناوین اسلامی موجود در اندیشه و قوانین اسلامی و آنهایی که در فرایند ارشاد و اجرا و رویکرد و انضباط و توزان، سلامت جامعه اسلامی را تضمین می کنند، بپردازیم. ولی با بیان بعضی از جزئیات می خواهیم اشاره نماییم که ماهیت معنوی و اعتقادی دین دارای عناصری است که بر جامعه انسانی تأثیر مثبت به جای می گذارند.
دین در جنبه ایمانی خود به دنیای دیگر رویکرد دارد و آن دنیای مرگ و زندگی است. بنابراین وقتی که انسان در زندگی خود دچار مشکلات می شود، به خاطر چیزهایی به دیگران ارزانی می دارد مانند همدردی و مساعدت و ایثار، دچار خودبینی نمی شود. زیرا همه اینها یا برای آینده دنیا و یا برای آینده آخرت ذخیره می شوند. این نوعی جبران از سوی پروردگاری است که نعمتهای فراوانی را در زندگی و یا پاداش پس از مرگ را برای انسان مؤمن فراهم می آورد. این باعث می شود که انسان از داشتن احساسات منفی در برابر چالشها دور شود. زیرا واقعیت همه اش مطابق با آرزوها و خواسته های فردی نیست و زندگی با مسؤولیت ایمانی موجود در آن تبلوری از پویایی ارزشها و اهداف بزرگی است که با تحمل دردها و رنجهای روانی و عملی برای تحقق اهداف آن می کوشد. از این رو همان گونه که در برابر اوضاع خوشایندی که برایش پیش می آید، احساس راحتی می نماید، در برابر اوضاع ناگوار نیز احساس راحتی و آسایش می کند و با این که دلی اندوهگین دارد، در باور خود احساس سعادت می نماید. زیرا در محاسبات او فقط مسأله خودش مطرح نیست بلکه پای ارزشها در میان است. همین است که انسانیت او را در ژرفای درد و رنج تثبیت می نماید. شاید طبیعی باشد که همه اینها نوعی آسایش روحی و روانی برای زندگی فردی و اجتماعی انسان پدید می آورد. از این رو با اطمینان کامل به ارزشها روی می آورد و از واقعیتها دلگیر نمی شود. بلکه در عرصه احساس و نتایج از در مصالحه با آن در می آید.
جنبه مهم دیگری در دین وجود دارد و آن والایی معنوی است که انسان را به سوی خداوند اوج می دهد. خدایی که آفریدگار او و همه هستی است. تا این که انسان در حالتی آمیخته از خوف و رجا، با احساس به ربوبیت او، بنده خدا شود. خدایی که در فضای بندگی در عین رحمان و رحیم و کریم و منعم و متفضل و محسن بودن، قوی و قادر و قاهر بر بندگان خود نیز می باشد. او جباری است که جبروتش ریشه در عظمت و قدرت بر همه هستی دارد. او حکیم خبیری است که با رازهای عمیقی که به عنوان قانون در متن همه چیز قرار داده است، با هستی و انسان برخورد می نماید. این سبب می شود که انسان به توازن در حرکت هستی در درون و بیرون خود اطمینان داشته باشد. زیرا مواظبت الهی در جایگاه رحمت و قدرت ربانی در جایگاه قدرت، در او احساس امنیتی را به وجود می آورد که انسان در شرایط نابسامانی که تابع هیچگونه قاعده ای نیستند و محدودیتی برای آنها وجود ندارد، به خوبی به آن پی می برد.
بدین ترتیب انسان با آرامشی عقلی و احساسی و اطمینان روانی، در برابر همه این تغییرات و تکانهای واقعی می ایستد. زیرا همه چیز تابع برنامه ای الهی است:
«إِنَّا کُلَّ شَیْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ»[2]
“البته ما هر چیز را به اندازه آفریدیم.”
«إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِکُلِّ شَیْءٍ قَدْرًا»[3]
“خداوند فرمان خود را به انجام مىرساند؛ و خدا براى هر چیزى اندازهاى قرار داده است.”
به این ترتیب جامعه انسانی در برابر دگرگونیها و تحولات احساس نابودی و سقوط نمی نماید. زیرا در حرکت زندگی جنون وجود ندارد. بلکه در دائره سنتهای الهی برای انسان و زندگی، این حرکت کاملاً عاقلانه است. به گونه ای که اجتماع انسانی می تواند، ضمن آگاهی از اوضاع و دلالتهای آن و توانایی بر تعامل همراه با توازن و واقعگرایی با آن، مراقب و همراه روند زندگی شود.
ایجاد توازن بین فرد و جامعه
بعد از آن، دین حالتی اعتقادی و وجدانی است که با نظام ارزشها و معیارها و تثبیت آن در باور انسان برای این که در واقعیت هم تداوم یابد، بین فرد و جامعه توازن ایجاد می نماید. در این حالت فرد احساس می نماید که باید برای تأمین نیازهای حیاتی دیگران و در مسائل فردی و اجتماعی، از خود و آزادیهای خود در اختیار دیگران قرار دهد. او چنین می بیند که او در برابر توانمندیهای خود مسؤول است. چرا که تواناییهای او بخشی از تواناییهای جامعه به حساب می آید که از سوی خداوند به او به امانت داده شده است. او باید تواناییهای مالی و علمی و جسمی خود را در اختیار جامعه قرار دهد و در راستای منافع جامعه از آنها بهره گیری نماید و نباید از آنها در راه تأمین سودجوییهای خود بهره ببرد. در غیر این صورت او دزد و غاصب و متجاوز به جامعه به حساب می آید. زیرا در واقع جامعه شخصیت مستقلی ندارد و این افراد هستند که جامعه را تشکیل می دهند. افرادی که در پرتو ارتباطات اجتماعی که تبلور التزام مردم به یکدیگر هستند در کنار یکدیگر زندگی می کنند. همین امر باعث می شود به اندازه ای که جامعه به توان فرد نیاز دارد، توان فرد توان جامعه هم باشد.
بدین ترتیب مسؤولیت فرد توسعه می یابد تا به وظیفه خود در حمایت از سلامت اجتماعی خود و دیگران حمایت به عمل آورد. جهاد با نفس و پرهیز از ظلم به دیگران و جهاد با دشمن برای جلوگیری از ظلم به جامعه نیز همین معنا را مورد تأکید قرار می دهد و در نهایت کار به جایی می رسد که انسان به عنوان واجب دینی خود را برای دیگران قربانی می نماید.
قضیه این است که دین در جنبه های اخلاقی و تشریعی خود، به انسان مسؤولیتی می دهد که در درون آن عناصر قدرت حمایت از جامعه وجود دارد. زیرا در ترازوی ارزشها، مسائل فردی باید در راستای مسائل جمعی حرکت نمایند.
جامعه هم در برنامه ریزی اجتماعی خود نباید فرد و نیازهای فردی او را تا زمانی که از راه راست منحرف نشده است، تحت فشار قرار دهد. زیرا جز در چارچوب نظم عمومی سلطه ای بر فرد ندارد. از این رو دین بر ضرورت وجود آزادیهای فردی تأکید می دارد. بنابراین جز در چارچوب قانونی که حقوق فردی و اجتماعی را برای همگان تعیین کرده است، انسان بر انسان و قدرت اجتماعی بر قدرت فردی سلطه ای ندارد. توزیع وظایف و مسؤولیتها به گونه ای است که هیچ کس این حق را ندارد که از قانون فراتر رود و وارد امور انسان دیگر شود. همین طور مجالی برای تمرد و تجاوز و انحراف هم وجود ندارد. زیرا انگیزه های فردی این آزادی را ندارند که به واقعیت فردی انسان دیگر و یا جامعه آسیب بزنند. چرا که این تعدی علاوه بر پاسخگویی در دنیا در دائره نظم عمومی جامعه، در دنیا و آخرت از سوی خداوند نیز مورد سؤال واقع خواهد شد و با محاسبه دقیق و مجازات روبرو خواهد گردید.
دین ضوابط اجتماعی را وضع می نماید که امور را به گونه ای انسانی و واقعی مدیریت می نماید. به گونه ای که در چارچوب فرد و جامعه به درمان مشکلات پیش آمده می پردازد تا از طریق ارزشهایی که در مفهوم ایمان و مسؤولیت وجود دارند، توازن عمومی تداوم یابد. از این رو برای برپایی قاعده کلی ضابطه مند کننده جامعه در حدود امکانات واقعی برای انضباط انسانی، انگیزه های داخلی با انگیزه های بیرونی همگرایی حاصل می کنند.
در دین نوعی از تأکید بر آگاهی انسان نسبت به خود در طول تاریخ هستی از زمان پیدایش آن، وجود دارد. بنابراین انسان موجودی سرگردان و حیران نیست بلکه موجودی دارای ریشه تاریخی در گذشته است. او بخشی از روند انسانی بزرگی است که روی انسان تأثیر می گذارد و برای او سابقه تاریخی ایجاد می نماید که سهم او از میراث انسانی را مشخص می نماید. پس از این او با تلاشهای خود از طریق آینده ای که قاعده و ریشه ها و ابعاد او را برای ساختن تاریخی تازه از زندگی در زمینه های فرهنگ و سیاست و اقتصاد و حرکت واقعی در سطح اهداف و آرمانها، می سازد، تاریخ نوینی را رقم می زند.
بنابراین دین وظایف فکری و عملی انسان را تعیین می نماید. به گونه ای که او احساس می نماید، بخشی از نظام هستی است که با آگاهی از خود و دیگران و زندگی پیرامون و ارتباط وجودی با انسانهای دیگر که مسؤولیتهای اجتماعی بر آنها متوقف هستند، طبق حساب و کتاب باید توقف نماید و حرکت کند.
با این تعریف اجتماع انسانی چیزی متحیر و معلق نیست بلکه موجود زنده و کارآمدی است که به مسؤولیت انسان در قبال رسالت اجتماعی او در تاریخ سازی و مدیریت زندگی در فرایند رویکرد و تکامل و التزام، توجه کامل دارد.
با مباحثی که مطرح گردید می خواهیم این نتیجه عملی را بگیریم و آن فراگیر بودن نقش فعال دین در جامعه انسانی است. این که دین همه فعالیتهای انسانی در عرصه های سیاست و اقتصاد و اجتماع را از ناحیه ارتباط عناوین با ارزشهای معنوی و اخلاقی و معیارهای انسانی و وظایف اجتماعی در بر می گیرد. چرا که ایمان به خداوند و باور انسان به مسؤولیت او در برابر خداوند، به همه زندگی انسان و رابطه او با خود و دیگران در قضایای حیاتی گوناگون امتداد می یابد. این را می توان در بعضی از ادعیه مأثوره دید که در آنها همان گونه که انسان مؤمن از خداوند می خواهد او را از ظلم دیگران حفظ نماید نیز می خواهد که او را از ظلم به دیگران حفظ نماید:
“اللهم فکما کرّهت لی أن أظلم فقنی أن أظلم”
“پروردگارا! همان گونه که نمی پسندی مورد ستم قرار گیرم مرا از ستم کردن نیز حفظ کن.”
این نشان می دهد که به خاطر ترس از خداوند و محبت و مسؤولیت در برابر او، احساس دینی فرد، در همه قضایای حیاتی رفتاری دیگران را در نظر دارد. بنابراین مسأله دور کردن او از انحراف، مسأله منفعت فردی یا حالتی استثنایی نیست بلکه مسأله ضمیر دینی است که از ارزشهایی تغذیه می نماید که از رابطه سالم با دیگران ابزاری برای رسیدن به سرانجامی سالم نزد خداوند به وجود می آورد. تا این که سرنوشت سالم در مهمترین سطح از اهمیت در حرکت وجودی او قرار گیرد.
ما در اجتماع انسانی، آزادی فردی و اجتماعی هم چنان حفظ می شود. زیرا اصل دینی و انسانی تأکید می دارد که جز از طریق حقوقی که خداوند در رابطه انسان با انسان دیگر مقرر داشته یا التزامهایی که انسان با چیزهایی شبیه تعاقد، خود را در برابر خدا و یا انسان دیگر بدانها ملزم می گرداند، انسان بر انسان دیگر سلطه ای ندارد. به این ترتیب فرد و جامعه تابع قاعده اعتقادی برای همه جامعه، می شوند. این قاعده تأکید می دارد که فرد بر فرد و جامعه حق دارد و جامعه نیز در همه قضایای حیاتی که در آن حقوق و وظایف فردی و اجتماعی تنظیم می شود، بر فرد حق دارد. به این ترتیب جامعه دچار تزلزل نمی شود و از نوعی ثبات و التزام برخوردار می شود. اینها از مزایای کارآمدی دینی به حساب می آیند.
برای کامل کردن تصویر، می خواهیم در آن چه بعضیها به عنوان معایب وظیفه دین برشمرده ند تأمل به خرج دهیم. ممکن است گفته شود “دین با نظام ثابت آن که صاحبان بهره و امتیاز از آن حراست می کنند، خود ممکن است به عاملی برای حفظ وضعیت موجود شود. به گونه ای که جلوی هر گونه تحول و رشد نیروهای معترض را بگیرد. در حالی که این نیرو می تواند به نیرویی قوی برای ایجاد تغییرات اجتماعی تبدیل شود. در این صورت محرومان جامعه نمی توانند آزادی حرکت و اعتراض داشته باشند. دو عاملی که فرایند آگاهی اجتماعی را متحول و رشد می دهند و نیروها را آزاد کرده و به سوی تغییر سوق می دهند.”
باید گفت که این حرف از دقت کافی برخوردار نیست. زیرا امر به معروف و نهی از منکر در وظیفه دینی فرد مؤمن جای دارد و التزامی دینی برای فرد و جامعه به حساب می آید. به گونه ای که بی توجهی به آن کوتاهی در انجام واجبات عبادی بوده و معصیت به شمار می آید. این باعث می شود که از مسأله اجتماعی اصلاح مفاسد و انحرافات و ایستادگی در برابر ستم و ساقط کردن استکبار، التزام به مسأله ای دینی و حیاتی به وجود آید.
آموزه دینی با قدرت می ایستد تا فرد مؤمن را متوجه این امر نماید که باید دغدغه پیگیری همه مسائل و جزئیات جامعه را داشته باشد. به گونه ای که در قبال پویش مسائل مهم در قضایای جزئی اضطرابی مثبت داشته باشد. تا موارد ضعف و قوت، انحراف و درستی را از یکدیگر تشخیص دهد. این امر از انسان فردی و جمعی، انسانی به وجود می آورد که فرایند اعتراض و انقلاب را پیگیری نماید که این امر به رشد قوی تغییر و تحول دینی آن در راه رشد اجتماعی می شود.
دین ممکن است در خطوط اعتقادی و شرعی خود ثابت باشد ولی در کارآمدی اجتماعی خود در عرصه عمل متحرک است. پس دین برای رسیدن به تغییر بیرونی به تغییر درونی فرامی خواند. به گونه ای که انسان را به سوی انقلاب و تغییر درونی سوق می دهد که این تغییر در اندیشه و عمل وی تبلور می یابد. دین به امر به معروف و نهی از منکر در واقعیت بیرونی فرامی خواند. در آیه کریمه آمده است:
«وَلْتَکُن مِّنکُمْ أُمَّهٌ یَدْعُونَ إِلَى الْخَیْرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»[4]
“باید از میان شما، جمعى دعوت به نیکى و امر به معروف و نهى از منکر کنند و آنها همان رستگارانند.”
در آیه دیگر این دو نقطه مهم، اساس ارزشمندی امت اسلامی به شمار می آید:
«کُنتُمْ خَیْرَ أُمَّهٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللّهِ»[5]
“شما بهترین امتى بودید که به سود انسانها آفریده شدهاند؛ امر به معروف و نهى از منکر مىکنید و به خدا ایمان دارید.”
بنابراین نمی توان نظر مارکسیسم در باره دین را تصدیق کرد که دین را افیون توده ها می داند و آن را مجموعه ای از ارزشهایی می داند که جلوی درگیری سازنده را می گیرد و هر گونه انقلاب و نوگرایی را از بین می برد. زیرا ما می بینیم که دین نشان دهنده عنصر کارآمدی در انقلاب ضد ظلم درونی و استکبار بیرونی به عنوان قضیه ای عمیق و مرتبط با التزام دینی می باشد. دین بی طرفی بین عدالت و ظلم و مستکبران و مستضعفان را ضد ارزش می داند. زیرا “الساکت عن الحق شیطان أخرس”؛ “کسی که در برابر حق ساکت است، شیطان خاموش به حساب می آید.” و التزام به حق و عدالت را ارزشی مثبت به حساب می آورد. “کونا للظالم خصماً و للمظلوم عوناً”؛ “دشمن ظالم و یاور مظلوم باشید.”
اندیشه از دین تا حاکمیت
این که می گویند: “حاکمیتهای دینی به تقدیس آرای مقید و موضعگیریهای محلی و احترام گذاردن به تصورات و موضعگیریهای آنی تمایل دارند تا حدی که در برابر هر گونه تحولی در عرصه معرفت می ایستند. این منجر به آن می شود که پدیده دینی گرایی در برابر فرایند تحول مهم در چارچوب شناخت فضا و طبیعت قرار بیگرد. بنابراین درگیری طولانی بین علم و دین که در محاکمه گالیله دیده می شود، بارزترین نماد برای نظر ممنوعه ای است که قائل به گردش زمین به دور خورشید است. این محاکمه نمونه ای از این نوع بی مسؤولیتی به شمار می آید.”
اما در پاسخ این نظر باید گفت:
این ویژگی در حاکمیتهای دینی منحصر نیست بلکه همه حاکمیتهای عقب مانده تابع بعضی اندیشه ها و ارزشهای خاص و تعصب آلود، را در بر می گیرد. این حاکمیتها برای این اندیشه ها و ارزشهای خاص، بسان قداست دینی، نوعی قداستی فردی و حزبی قائل هستند. بنابراین همه اندیشه های مخالف را زیر فشار می گیرند. چرا که آنها را مخالف حقیقت می دانند. دیدیم که چگونه آزادی فکری و عملی در دورانهای گذاشته و در جوامع و رژیمهای کنونی سکولار زیر فشار قرار گرفته اند.
دین اسلام به علم و تحولات آن احترام می گذارد. زیرا در میراث مقدس خود در رابطه با مسائل هستی و زندگی نظریه علمی خاصی را نپذیرفته است. اگر چه با بعضی از نظریه های علمی مانند نظریه داروین اختلاف نظر دارد، ولی قائلان به این نظریه را قلع و قمع نمی نماید بلکله نظریه ایشان را مورد مناقشه قرار می دهد. چرا که این نظریه حقیقت علمی ندارد. حتی می بینیم بعضی از اندیشمندان اسلامی تأکید می دارند که این نظریه با اعتقادات دینی و خطوط کلی ایمان تصادم ندارد بلکه با حقیقت تاریخی دینی در آفرینش انسان تصادم دارد.
اسلام از انسان می خواهد که بر شناخت علمی خویش از اسرار هستی و سنتهایی که خداوند در آن به ودیعت نهاده است بیفزاید. اسلام اندیشه ورزی را یک وظیفه اسلامی می داند. همین طور یک ساعت تفکر را از یک سال عبادت برتر می داند و دانش را ارزش و معیار برتری به شمار می آورد:
«قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لایَعْلَمُونَ»[6]
“بگو: آیا کسانى که مىدانند با کسانى که نمىدانند یکسانند؟!”
ایمان از راه علم می گذرد و مشکل کفر هم نادانی است. اسلام با منطقی مثبت در باره کسانی حرف می زند که در آفاق آسمانها و زمین تفکر می کنند. به اندازه ای که با استفاده از روشهای علمی، به اسرار و رازهای آن پی می برند:
«سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الآفَاقِ وَفِی أَنفُسِهِمْ حَتَّى یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ»[7]
“به زودى نشانههاى خود را در اطراف جهان و در درون جانشان به آنها نشان مىدهیم تا براى آنان آشکار گردد که او حق است.”
به این ترتیب می بینیم که اسلام در راستای اندیشه و علم حرکت می نماید. همین امر باعث شده است که اسلام یک حرکت دائمی برای کشف اسرار و رازهای هستی و زندگی و انسان باشد. بنابراین ناگزیر باید هر گونه اکتشاف تازه ای را که باعث ملغی شدن اکتشافات گذشته که اشتباهاتشان برملا شده است، مورد تشویق قرار دهد. زیرا مطلوب برای اسلام، شناخت حقیقی هستی است که دلالت بر وجود خداوند می کنند. بنابراین هر اندیشه علمی جز به آن اندازه که کاشف از حقیقت باشد قداست ندارد.
اگر چه بعضی از حاکمیتها به اندیشه ای خاص یا دیدگاهی خاص التزام داشتند برای این که با زور و قدرت، مخالفان خود را تحت فشار قرار دهند. اما اسلام زیرا بار این مسأله نمی رود و از مبانی ایمانی و فکری خود به شمار نمی آورد. اما باید توجه داشت که این پدیده اختصاص به دین ندارد بلکه همه حالتهای استکباری را شامل می شود که می خواهند علما و اندیشمندان مخالف دیدگاههای علمی و سیاسی و دینی خود را زیر فشار قرار دهند. این دین نیست که پویایی را زیر فشار قرار می دهد بلکه این روحیه استکباری است که با دیدگاه تقدس گرایانه به اوضاع فکری و علمی و سیاسی خود پویایی را تحت فشار قرار می دهد.
شاید هم بعضی به وابستگی دینی این خرده را بگیرند که “ممکن است وابستگی دینی با هویتهای ضروری دیگری تناقض یابد که وضعیتهای تازه ای که مردم خود را در آن می بینند اقتضایشان می کنند. زیرا ترکیب جمعیتی ضرورتاً مبتنی بر هویت دینی نیست. و اگر جامعه ای به وسع خود مبتنی بر هویت نژادی و فرهنگی دیگری باشد، وابستگی دینی باعث چند دستگی و تفرقه در این جامعه می شود. خصوصاً در جوامعی که دارای ادیان گوناگونی می باشد. حتی در شرایط اجتماعی و تاریخی مشخصی می تواند باعث درگیریهای داخلی خطرناکی می شود که وحدت جامعه را به عنوان یک هویت تمدنی و سیاسی در معرض تهدید قرار می دهد.”
در باره این ملاحظه باید گفت که وابستگی دینی از نظر اسلام با هویتهای دیگر اگر محتوای فکری و التزامات عملیشان با دین تناقض نداشته باشد، تناقضی ندارد. حتی دین هویت جمعی انسان را در چارچوب ملت یا قبیله مورد تأکید قرار می دهد. خداوند می فرماید:
«یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُم مِّن ذَکَرٍ وَأُنثَى وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا»[8]
“اى مردم! ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم و شما را تیرهها و قبیلهها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید.”
بنابراین آیه ای را نمی توان یافت که هویت عربی را با هویت اسلامی در تناقض ببیند. هویتهای دیگر قبیله ای و ملی نیز چنین حالتی دارند. زیرا هویتهای نسبی و جغرافیایی دوائری هستند که هویتشان با هویت اسلامی تداخل دارند.
اما این که گفته می شود هویت دینی ممکن است باعث تفرقه و چند دستگی شود ودرگیریهای داخلی را سبب گردد که وحدت جامعه را در معرض تهدید قرار دهد باید گفت:
اولاً – مسأله چند دستگی و تفرقه و درگیریهای داخلی خطرناک، ویژگی وابستگی دینی نیستند. بلکه علت آن تعصبی است که محدوده تنگی را برای وابستگی در نظر می گیرد. این تعصب می تواند در قالب دین و نژاد و قومیت و حزب گرایی و خانواده گرایی خود را نشان دهد. این حقیقت تفسیر کننده درگیریها و نزاعهایی است که در قالب این ویژگیهای انسانی رخ می دهد.
ثانیاً – اخلاق دینی مبتنی بر ارزشهای انسانی، از شدت بسیاری این تعصبات می کاهد و انسان متدین را به انسانی باز اندیش تبدیل می نماید.
«قُلْ یَا أَهْلَ الْکِتَابِ تَعَالَوْاْ إِلَى کَلَمَهٍ سَوَاء بَیْنَنَا وَبَیْنَکُمْ»[9]
“بگو: اى اهل کتاب! بیایید به سوى سخنى که میان ما و شما یکسان است.”
زیرا الهامهای این آیه حاکی از به رسمیت شناختن دیگری و همزیستی با دیگران بر اساس زمینه مشترک است.
امام علی (ع) نیز می فرماید: “فَإِنَّهُمْ (الناس) صِنْفَانِ: إِمَّا أَخٌ لَکَ فِی الدِّینِ وَإمّا نَظِیرٌ لَکَ فِی الْخَلْقِ”[10]
“زیرا مردم دو دستهاند، دستهای برادر دینی تو، و دسته دیگر همانند تو در آفرینش میباشند.”
در این فرمایش امیرالمؤمین (ع) در التزام به احساس رابطه انسانی با دیگران، یک اهتمام انسانی مشاهده می شود.
ثالثاً – اسلام با به رسمیت شناخت اهل کتاب، توانست تجربه انسانی موفقی را در تأسیس جامعه ای متکثر که مسیحیان و یهودیان در کنار مسلمانان زندگی مسالمت آمیزی داشتند، تثبیت نماید. ملاحظه می کنیم که اهل کتاب برای مدتهای طولانی در کشورهای برخوردار از هویتهایی متکثر که اسلام بر آنها حاکمیت داشته است، وجود داشته اند. البته بعضی مشکلاتی هم وجود داشته است اما نمی توان آنها را با مشکلاتی که در داخل جامعه اسلامی و یا مسیحی و یا یهودی وجود داشته است متفاوت دانست. اگر این درگیریها را مورد بررسی قرار دهیم می بینیم که در بیشتر موارد، عوامل سیاسی و نژادی در آنها دخالت داشته اند و این ربطی به دین نداشته است.
ثابت و متغیر در دین
شاید در باره دین سؤال شود: آیا دین همه جزئیات اسلامی را در بر می گیرد به گونه ای که برای هر یک از جزئیات زندگی حکم و عنوان جزئی در نظر می گیرد و برای انسان نحوه حرکت جزئی در آن را نیز تعیین می نماید یا این که دین فقط به قواعد و عناوین کلی می پردازد که با تغییر زمان و احوال آنها نیز دچار تغییر و تحول می شوند؟
در پاسخ باید گفت که خطوط دینی در این باره تفاوت می کنند. بعضی از احکام جزئی در رابطه با واجبات و محرمات افعال انسانی هستند. این که انسان باید به فعلی التزام یابد و یا آن را ترک نماید. با گذشت زمان و تغییر و تحول، نمی توان از این موارد عبور نمود. مگر در مواردی که با فشارهای بیرونی اراده از انسان سلب شود. شاید این مسأله ریشه در ثبات مصالح و مفاسد که فعل به خودی خود دارد و رابطه ای با اوضاع استثنایی خارجی منفی و بیرونی ندارد. ملاحظه می کنیم که بعضی از عناوین کلی به دلیل عوامل و عناصر و شرایط پیرامونی خود در جایی دارای واقعگرایی و در جای دیگر فاقد واقعگرایی هستند. همین طور در عناوینی مانند ضرر و حرج و آزادی و عدالت و ستم، فقیه باید برای تطبیق این عناوین زمینه واقعی آن را مورد بررسی قرار دهد. زیرا چیزی ممکن است با ثبوت حقی که باید به این فرد داده شود، عدالت باشد و ممکن است با منتفی شدن حق، موضوعی برای عدالت باقی نماند.
طبیعی است که تشخیص و تطبیق آن نیاز به فقیهی دارد که همواره خط فقهی خود را با واقعیت مقایسه نماید. در این زمینه ممکن است که اجتهادات با یکدیگر تفاوت حاصل کنند و نیز ممکن است که عنصر زمان و مکان نیز در آن دخیل گردند.
اگر چه ممکن است که اختلاف در ارزیابی در اجتهادات تطبیقی بعضی معایبی هم داشته باشد، اما مزایای تعدد فقهی ممکن است بسیاری از عناصر حیاتی را در اختیار جامعه قرار دهد و برای مردم بسیاری از عناصر زنده را در جامعه انسانی پدید آورد.
نص ممکن است در معنا محدودیت داشته باشد ولی می تواند حامل بسیاری از پیامهایی باشد که باعث پویایی معنا در واقعیت می شود. با توجه به تنوعی که در تصور انسانی از دین و رویکرد به آن وجود دارد، رفتار دینی ممکن است دارای بعضی از معایب داشته باشد که ناشی از اشتباه در تصور، انحراف در حرکت، عقب افتادگی در باور یا تعصب ورزی در وابستگی باشد. این امر ممکن است پیامدهای منفی غیر مفید برای جامعه داشته باشد. شاید همین علت بسیاری از مشکلات پیچیده گذشته و حال مانند درگیریهای طائفه ای و جنگهای دینی و حساسیتهای مذهبی باشد. مردمی که گرفتار چنین وضعیتی هستند، از ارزشهای معنوی و اخلاقی گسترده دین تأثیر نپذیرفته اند بلکه فقط دوائر تنگ و محدودی را گرفته اند که اندیشه را در زندانهای نادانی محبوس داشته و روح را در دهلیزهای عقب ماندگی به محاصره در می آورد.
با تلاش برای بالا بردن سطح آگاهی دینی در اذهان متدینان و روشن ساختن اصول و فروع ارزشهای دینی بوسیله تحقیقات و مواعظ دینی و رهگیری عناصر عقب ماندگی در واقعیت رایج، می توان از این وضعیت بیرون رفت. زیرا مشکلات حاصل از عقب ماندگی و نادانی بدون این کار درمان نمی شوند. چرا که راه حلهای ارائه شده برای هر مشکلی باید با عناصر اساسی این مشکل و ریشه های آن مقابله نماید تا این که معایب آن را برطرف سازد.
وظیفه فقها در چشم اندازی وسیع که به ابعاد انسانی فقه توجه دارند و وظیفه اندیشمندان و واعظان و راهنمایان این است که اندیشه و حکمت و فضای رسیدن به دینی که به دیگران رویکرد دارد نه این که حالتی بسته به آنان داشته باشد، به پویش وادارند.
در پایان باید گفت که قضیه دین در باور انسانی، در نیاز طبیعی به برون رفت از جمود مادی که اندیشه را به محاصره در آورده و روح را دچار رکود و جمود می سازد و انسان را از سیر در آفاق گسترده اندیشه و انسان و زندگی دور می نماید، تجسم می یابد. زیرا ایمان به خدا اندیشه انسان را به سوی مطلق می گشاید و او را وامی دارد که به ارزشهای انسانی و اخلاقی با ابعاد انسانی وسیع آن التزام داشتته باشد و او را بر قاعده ثابت و استواری قرار دهد که در برابر واکنشهای غریزی متزلزل نمی شود ودر برابر فشارهای موجود از پای نمی افتد. زیرا به خداوندی چشم دوخته است که در هر آن مواظب و مراقب انسان است. در چنین فضای معنوی گسترده ای که از مادیت حس نشأت می گیرد، فرد می تواند خودش را برای جامعه فدا نماید و جامعه نیز می تواند از موقعیت التزام و نه شرایط استثنایی نیازهای فرد را مورد توجه قرار دهد. شاید تجاربی را که انسانیت از دورانهای قوّت ارزشها و صلابت التزام سراغ دارد، الهام بخش برکات بسیار و ضرورت اکید بر تلاش در مسیر آن باشد.
المصدر: مجلّه المنطلق، العدد ۱۱۸، 1997م – ۱۴۱۷ هـ.
پی نوشتها:
[1] . حجرات/۱۳.
[2] . قمر/۴۹.
[3] . طلاق/۳.
[4] . آل عمران/۱۰۴.
[5] . آل عمران/۱۱۰.
[6] . زمر/۹.
[7] . فصلت/۵۳.
[8] . حجرات/۱۳.
[9] . آل عمران/۶۴.
[10] . نهج البلاغه/نامه ۵۳.


