محمود درویش، شاعر فلسطین
مقاله علامه مرجع آیت الله العظمی سید محمد حسین فضل الله
به مناسبت درگذشت محمود درویش شاعر فلسطین
درویش شاعر و نماد فلسطین
وقتی محمود درویش شاعر نوگرای بزرگ فلسطینی را به بحث می نشینیم، ما شاعری را مورد بحث و بررسی قرار داده ایم که فلسطین در عقل و قلب و احساسات و عواطف و قلم و قصائد او جای دارد و محمود درویش خود به فلسطینی تبدیل شده است که به خوبی فجایع روستای خود را به یاد دارد همان روستایی که به همراه خانواده و سایر فرزندان جامعه خود از آن آواره شد. سپس یهودیان بدان حمله ور شدند و خانه هایش را ویران کردند و هویت و موجودیتش را مورد حمله قرار دادند. به این ترتیب این رنج و محنت در اعماق جان محمود درویش ریشه دواند و از کودکی با احساسات و عواطف او عجین گردید. همان احساس پاکی که در اعماق انسانی او جای داشت. تا این که ناخودآگاه جوانه زد و به افقهای گسترده زندگی روی آورد و با بسیاری دیگر از قضایا و مشکلات و التزاماتی به هم آمیخت که درویش در قبال آنها احساس وظیفه می نمود.
محمود درویش شاعری انسانی بود و این انسان گرایی فوق العاده تمام معانی و مفاهیم انسانی را در خویش جای داد. زیرا او هیچگاه بیان نکرد و چنین عقیده ای نداشت که فلسطین فقط یک خاک است. هر چند که خود او ریشه در همین خاک داشت و برای این زنده بود تا این خاک را انسانی نماید. چرا که زمین فقط سنگ و کلوخ نیست بلکه عمق انسانی است که از این خاک متولد شده است ودر سایه اش نشسته است و هوایش را تنفس کرده است و بر پشتش زیسته است و استخوانهایش در آن دفن گردیده است.
من به عنوان یک انسان شاعر، همواره پیگیر اشعار درویش بوده ام و چنین دریافته ام که شاعر به نوگرایی ممتازی رویکرد داشته است اما باید توجه داشت که نوگرایی محمود درویش چندان پیچیده نیست. بلکه بسیار ساده و روشن است و در ژرفای هنر جریان دارد. زیرا ما گاهاً با روشنیهایی سرو کار داریم که فاقد هر گونه جنبه هنری است و گاهی هنری را می بینیم که روشنی ندارد. حال آن که محمود درویش هر دو را با هم دارد و حیات انسانی و هنری او در جهتهای گوناگون جریان یافته است. به نحوی که دغدغه او به سرزمین فلسطین منحصر نیست بلکه فلسطین نمادی از انسان عرب و نمادی از آزادی در دنیاست. بنابراین او به تکاپو افتاد تا از فلسطین عنوانی برای عربیت انسان بسازد. برای او عربیت بالاتر از عقل قرار ندارد بلکه ریشه در عقل دارد تا به احساس راه بیابد و بدور از پیچیدگیهای ایدئولوژیکی به حالتی انسانی تبدیل شود.
از این رو محمود درویش شاعر عرب و عربیت بود که در مجرای انسانیت عربی حرکت می نمود. او فلسطین را هم برای ریشه دار کردن همین عربیت می خواست. چرا که عقیده داشت برنامه آمریکایی اسرائیلی (غربی) تمام تلاشش این است که این هویت عربی را از بین ببرد. همان گونه که تلاش می نماید تا هویت انسانی و ملی عربی را از بین ببرد. چرا که این هویتها در هم تنیدگی خاصی دارند.
از این رو محمود درویش در شعر خود می کوشید که تمام عقاید و دوست داشتنیها و دیدنیهای خود از گلهایی که در بهار فلسطین می رویند و چشمه های که در آن جاری می شوند گرفته تا طلوع و غروبهای خورشید را در فلسطین پیدا نماید. پس او فلسطین را در تمام روح و هستی خود داشت. او در نوگرایی جدیدی که خود ساخته بود نوگرایی نمادین را نگرفت. زیرا هدف او از عمق دادن به معنا و روش و واژه و روشنی، خدمت به قضیه اصلی و التزام به آن بود. زیرا او از مردم می خواست که اندیشه و عواطف و زندگی او را درک کنند و دردهای او و مردم او را درک نمایند. چرا که مشکل بسیاری از شاعران و نویسندگان نوگرا این است که مضمون و معنای شعرهایشان در سینه هایشان نهفته است آن هم بر اساس قاعده ای که می گوید: “معنا در قلب شاعر است.”
حیفا، شجاعت پیوند با زمین
از این رو موضع شجاعانه این شاعر را در حیفا شاهدیم. او که شجاعانه ایستاد تا عزت فلسطینیان و اهالی حیفا و کسانی که از شهرها و روستاهای اطراف آمده بودند را زنده نماید. ایستاد و و فلسطینی بودن و عربیت آنان را به ایشان یادآوری شد. به همین دلیل همه آن هراس افکنیها و رعب آفرینیها نتوانست باقیمانده اعراب فلسطینی را از حیفا وادار به مهاجرت نماید. او می خواست که پیوند آنان با زمین را مورد تأکید قرار دهد تا این که آنان معنای زمین را در معنای انسان درک کنند.
از این رو تجربه قصیده ایشان در حیفا دارای ابعاد گوناگون است. این قصیده صرفاً یک تجربه شعری واکنشی نبود که هدفش تحریک عواطف و احساسات سطحی مردم باشد تا برای او دست بزنند. بلکه می خواست تا انسان فلسطینی اوج فشار و اختناقی را که صرفاً به جهت فلسطینی بودنش به او تحمیل می شود در اعماق وجود خود احساس نماید. چرا که تا هنوز یهودیان بین انسان یهودی و انسان عربی تبعیض نژادی قائل هستند حتی در زمینه قوانین و روشهای معامله و مسائل اقتصادی شان. همه اینها برای رسیدن به منابع آبهای زیر زمینی است تا این که انسان و زمین فلسطینی تشنه بماند.
اما محمود درویش این وضعیت را در تجربه شعر و شاعری خود به خوبی به تصویر کشید آن چنان که مانند آن را نمی توان در عرصه ادبی یافت. او با خون و هستی خود روایتگر این پدیده شد و آن را در شعر خود به نظم کشید. پس شعر او تبلور انسانیت اوست که در درون او از بین نمی رود بلکه رویکردش به فلسطین انسانی و عربی است.
از این رو او شاعری نبود که بر اساس مبانی نژاد پرستانه، در قومگرایی خود غرق شده باشد بلکه او انسانی بود که هویت عربی فلسطینی خود را هویتی انسانی دارای رویکرد به هستی و انسان می دید. نفرت از این داشت که در جایی، انسانی به انسانیتی بازگردد که آمریکا و اسرائیل و غرب فریب خورده آمریکا و اسرائیل و هولوکاست و دروغها و افسانه های اسرائیلی مروج آن هستند. افسانه هایی که گمان می دارند فلسطین همان سرزمین موعودی است که هزاران سال پیش خداوند به یهودیان بخشیده است. این افسانه ها پوشش دینی برای یهودیان ایجاد کرده است که دست به این اقدامات بزنند.
شاعر خرد فلسطینی
محمود درویش یک در پدیده انسانی و شعری در دنیای عرب است و به زمان طولانی نیاز داریم تا به نمونه ای در حد و اندازه او دست پیدا نماییم. ازاین رو از فرهیختگان می خواهم که محمود درویش را به عنوان یک انسان مورد بازخوانی قرار دهند و شعر او را بدور از روشهای تحلیلی رایج قرائت کنند. باید کوششان این باشد که به خرد شاعر نفوذ کنند و از طریق خرد او به روح و قلب و احساسات و عواطف و تحرک و چشم اندازهایی که او می خواست آنها را بدست آورد و به آنها دست یازد و آن چیزی را که التزام به قضیه نشان می دهد تحقق بخشد راه بگشاییم. زیرا شاعر در درون خود چیزهایی دارد که نتوانسته است بیان نماید و این ممکن است بسیار غنی تر از آن چیزهایی باشد که او توانسته است آنها را بیان نماید. زیرا نفس مملو از اندیشه هایی است که می خواهد آنها را ابداع نماید و به مردمش ببخشد.
پیگیریها و اعتقاد ما به قضیه فلسطین نشان می دهد که سیاستمدار برای خود نقشی دارد و شاعر برای خود دارای نقش است. از این رو باید بین تجربه یاسر عرفات رئیس فقید فلسطین که جنبش فلسطینی را دوباره به جریان انداخت تا انسان فلسطینی دوباره مفهوم جهاد را در آزادی و بازگرداندن سرزمین فلسطین را بازیابد و این که او در حرکت خود صداقت داشت و تجربه محمود درویش تفاوت قائل شد. زیرا عرفات وارد خرد انسان فلسطینی نشد تا آن را پر سازد و وارد تپشهای قلب او نشد. چرا که عرفات قضیه فلسطین را در دنیای عرب به جریان انداخت. همان دنیای عربی که خودش را روی قضیه فلسطین انداخت و آن را محدود نمود و اسباب شکستش را هم فراهم کرد. با این که می دانیم قضیه فلسطین نه تنها یاد آور شکست نیست بلکه یاد آور پیشرفت و پیروزی است. اما محمود درویش از جمله کسانی است که وارد تپشهای خرد فلسطینی شد. حرف ما این است که بعضیها عقلشان راکد و بی حرکت بود و بعضی دیگر ضربان زندگی و نتیجه بخشی بودند. اینان خود را در محمود درویش پیدا کردند و آرمان آینده خود را در او دیدند. انسانی که به هیچ جایی سفر نمی نماید بلکه اعتقاد دارد که سفر او در درون سرزمینش و داخل قلبش می باشد. او در شعر خود همین را می گوید:
میهن من چمدان نیست و من هم مسافر نیستم
او می خواست به فلسطینیان بگوید نقشه ای که می خواهند حق بازگشت آوارگان فلسطینی را با رفتن به جاهای دیگر جایگزین نماید، هدفش این است که بین سرزمین و مردمانش جدایی بیندازند. از این رو با شعر و عملکرد خود به فلسطینیان گفت: نباید مسافرت کنید. زیرا سرزمینی که مردمانش از آن بروند می میرد در حالی که ما هم تلاش می نماییم که فلسطین زنده بماند.
ارزش محمود درویش به این است که به باور همه فلسطینیان راه یافت و با کودکی کودکان و جوانی جوانان و کهولت سالخوردگان همراه بود و با مادری مادرش زندگی کرد آن هم مادری به معنای انسانی و عاطفی آن. تا جایی که او به مادری فلسطین در تمام عناوین زندگی خود عشق می ورزید.
پیگیریهای من از زندگی محمود درویش نشان می دهد که این شاعر به انسانیت خود و انسان خود و قضیه خود باور داشت و باور او یک باور معنوی بود. اما التزامهای ایدئولوژی و فکری او هم برای همین قضیه است و برای ریشه های این ایدئولوژی نیست. زیرا شاعری که واجد تمامی مفاهیم و ارزشهای انسانی و ملی باشد نمی تواند بی دین باشد.
شاعر درد و رنج
پس محمود درویش تصویری از درد و رنج است و تصویر زیرکانه او شکافنده همین درد است. بنابراین بین توانایی های فکری و تجربه هنری شعری او جدایی وجود ندارد. پس سماع محمود درویش یا خوانش شعر او تو را وامی دارد که تصور نمایی ایمان در درون قلب و عقل او جای دارد. از این رو بر این عقیده هستیم که شاعر و انسانی که به فلسطین ایمان دارد نمی تواند بی دین باشد. پس باید به ژرفا نظر نماییم و نه سطح و به پیام و محتوا نگاه کنیم و نه شکل.
شاعر فلسطینی معنای انسانیت و مفهوم مردمانش را درک کرد. بر این اساس کسانی که مفاهیم انسانی خود و انسانیت و مسائل مردم خود را درک می کنند امکان ندارد که از روزنه های توجه به خدا و ایمانی که حرکتی در عقل و تپشی در قلب و حرکتی در وجود او و تجربه و زندگی است، دور شوند. از این رو وقتی به شعر محمود درویش گوش می دهی احساس نمی کنی که او در تجربه انسانی خود از ایمان به دور است.علاوه بر این ما بین انسان و هنری که از دورن او جوشش می گیرد فاصله نمی اندازیم. زیرا بیرون تصویری از درون است و هنر چیز پای در هوایی نیست بلکه از عقل و قلب و عمل انسان سرچشمه می گیرد.
در پایان باید بگویم که نقد اسلامگرایی معاصر توسط محمود درویش نمی تواند انگیزه یا توجیهی برای تکفیر یا گمراه انگاری او باشد. زیرا تجربه اسلامگرایی انسانی یک تجربه بشری است که ممکن است درست و یا نادرست باشد. از سوی دیگر این نقد به معنای نقد اسلام نیست. زیرا بشر تجسم اسلام نیست بلکه انسان به اسلام عمل می کند. از این تصور من این است انسانی که در معنای مردم و انسانیت و قضیه خود ذوب شده باشد و تا سر حد شهادت از آنها دفاع نماید نمی تواند بی دین باشد. اما پس از فقدان شاعر محمود درویش، قضیه فلسطین باز هم انسانهای ابداعگر و هنر هدفمند را بدست خواهد داد همان گونه که انسانهای مجاهدی را به وجود آورد. حتماً هنر الهام بخشی را به انسان رهرو راه پیشرفت ارزانی خواهد داشت که نمی ایستد و باز نمی گردد.
روزنامه الحیاه، ۹ ذی القعده ۱۴۲۹ هـ برابر با ۷/۱۱/2008م


