زن در نظام اجتماعی اسلام
علامه مرجع آیت الله العظمی سید محمد حسین فضل الله
در اسلام نظام خانواده مبتنی بر این قاعده است که عقد، قانون و حکم بین متعاقدین می باشد. همین عقد است که با بندها و التزامهای خود بر زوجین حکم می راند. زیرا که عقد نشان دهنده اراده مشترک هر دوی آنها می باشد. یکی از این اشتراکاتی که هر دو طرف عقد روی آن اشتراک دارند، این است که هر دو در خانه ای زندگی کنند که شوهر موظف به آماده ساختن آن است و باید شرایط یک زیست انسانی را برای همسر خود فراهم آورد. وقتی که عقد اجرا می شود، زن این را می داند و از آن آگاهی دارد. ولی برای زن نیز این حق وجود دارد که در هنگام عقد شرایطی را تعیین نماید. مانند زندگی کردن در کشور خود و یا خانه شخصی و یا در خانه خانواده خود و یا کشور دیگر. اگر مرد با این شرایط موافقت نماید، باید بدان ملتزم باشد. زیرا در حدیث شریف آمده است: “مؤمنان به شرایط خود پای بندی دارند.”
در اسلام خانواده به صورت مطلق مردگرا نیست. بلکه بر حسب التزام حاصل از عقد و از جمله شرایطی که دو طرف مطرح می کنند، خانواه مسؤولیت مشترک بین زن و مرد است. خانواده نظامی است که در آن دو طرف این آزادی را دارند که از طریق عقدی که دو طرف با آزادی انسانی خود آن را اعمال می نمایند، اراده خود را مورد تأکید قرار دهند.
اما این که خانواده به پدر منتسب می باشد، مسأله ای اجتماعی است که از سنتهای تا ریخی ریشه می گیرد و امری شرعی نمی باشد. شاید در تاریخ بعضی مواردی را هم بیابیم که خانواده به زن منتسب بوده است. همان طور که محمد فرزند امام علی (ع) به محمد بن حنفیه مشهور بوده است و حنفیه مادر او بوده است. از این رو اگر عرف عمومی تغییر یابد، از نظر اسلامی هیچ مانعی وجود ندارد که انسان به مادر خود منتسب شود.
در باره ارث باید گفت که فرزندان اگر ارثشان از پدر باشد، از او ارث می برند و نیز از برادران خود ارث می برند و در موارد مشابه از مادر خود نیز ارث می برند.
در باره قضاوت باید اشاره داشت که مشهور بین فقها این است که زن نمی تواند قاضی شود. ولی در باره مشروعیت این کار هنوز هم بحث و جدلهایی وجود دارد. این مسأله برای ریاست دولت نیز وجود دارد. بعضیها چنین استدلال می کنند که علت این حکم غلبه بعد عاطفی زن است که می تواند روی تصمیمگیریهای زن در فضای قضاوت یا ریاست تأثیر بگذارد. کسانی که قائل به این نظریه هستند، معتقدند حکم شرعی به منظور احتیاط برای عدالت و مردم است نه این که از زن کم گذاشته شود. بعضی هم این نظر را مورد مناقشه قرار داده اند.
در باره ارث زن می توان گفت که اسلام در برابر چیزی که از زن گرفته است، معافیتهای مالی بسیاری را برای زن قرار داده است. مرد موظف است که این حقوق را بپردازد و چیزی بر عهده زن نیست. زن وظیفه ای ندارد که خرج خود یا شوهر یا اولاد خود را بدهد و برای زندگی زناشویی خرج نماید. بلکه این مرد است که عهده دار همه اینهاست. اگر زن در این بابت کاری انجام دهد از باب مشارکت رضایتمندانه و بخشندگی حاصل از ارزشهای انسانی می باشد. نه این که از جهت قانونی چیزی متوجه او باشد. به این ترتیب اسلام زن را از بعضی مالیاتهای مادی معاف کرده است. مانند دیه قتل اشتباهی و نظایر آن که همه اینها باعث می شود سهم زنان بیش از سهم مردان شود.
اما در این که مرد خرج خانه را می دهد، این کار تکریم زن و کاستن از بار اوست. زیرا زن به خاطر مادری و مسؤولیتهای آن رنجها و گرفتاریهایی دارد. مادر بودن زن در درون بدن اوست در حالی که پدر بودن مرد بیرون از بدن او قرار دارد. به این ترتیب زن نمی تواند در امر تولید سهم فعالی داشته باشد. به همین دلیل می بینیم که به خاطر رنجهای بسیار مادر به او مرخصیهای طولانی داده می شود. ولی زن و شوهر می توانند با رحمت و مودت و بخشندگی دوجانبه، در باره تأمین مخارج خانه با یکدیگر توافق نمایند.
اما در باره طلاق نیز باید گفت که اسلام طلاق را برای زن نیز قرار داده است البته اگر در هنگام عقد شرط نماید که از طرف شوهر خود وکالت داشته باشد تحت شرایطی خود را مطلقه نماید. این وکالت باید غیر قابل عزل باشد. بنابراین می توان چنین برداشت کرد که اسلام دروازه ها را به روی زن نبسته است و بر اساس این شرط زن می تواند خود را طلاق دهد.
اما این که می گویند اسلام زن را پست تر و کمتر از مرد قرار داده است؛ حرف دقیقی نیست. بلکه در ارزشهای انسانی و مسؤولیت پذیری و حقوق و وظایف مرد با زن برابر است. ولی بر اساس اصل دادن نقش بر اساس طبیعت روانی و عملی و بدنی، می دانیم که اسلام از زن نخواسته است که غیر از رابطه زناشویی، نیز حالت زنانگی داشته باشد. همین طور از مرد نیز خواسته است که از لحاظ جنسی مردانگی خود را به زندگی زناشویی محدود نماید. اسلام از زن و مرد خواسته است که در عرصه های عام انسانی، عقل و اراده و ارزشهای علمی و و فکری و عملی خود را داشته باشند. نباید جنبه جنسی بر این عرصه ها حاکمیت داشته باشد بلکه باید در روابط اجتماعی، جنبه انسانی رعایت شود. اسلام برای زن این حق را قائل شده است که به مانند مرد در فعالیتهای فرهنگی و سیاسی و اجتماعی و اقتصادی حضور داشته باشد. نیز اسلام برای زن این حق را قائل شده است که با در نظر داشت جنبه های امنیتی و نظامی، از روی رضایت و اختیار در جهاد نیز مشارکت داشته باشد و مانعی برای زن قرار نداده است و جز در حالتهای اضطراری که امت اسلامی مورد تعدی دشمنان قرار گرفته است، جهاد را بر او واجب نکرده است. حضرت محمد (ص) در جنگها برای درمان مجروحان و دادن آب به تشنگان، زنان را همراه خود می برد و این نمونه ای از مشارکت زنان در اعمال جهاد به شمار می آید.


