بسم الله الرحمن الرحیم

خطبه‌های نماز جمعه بیروت به امامت علامه سید علی فضل‌الله

۲۴ مرداد ۱۴۰۴ برابر با ۱۵ آگوست 2025م و ۲۱ صفر ۱۴۴۷

دعا: سلاح مؤمن در مواجهه با بلاها و چالش‌ها

خطبه اول

خداوند سبحان و تعالى در کتاب عزیز خود فرموده است: «قَالَ رَبُّکُمُ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِینَ»  صدق الله العظیم.

اهمیت دعا

از مهم‌ترین نعمت‌هایی که خداوند متعال بر بندگانش ارزانی داشته، بلکه از برجسته‌ترین آن‌ها این است که درِ دعا را به‌طور گسترده به روی آنان گشوده تا با او ارتباط برقرار کنند، غم‌ها و مشکلات و رنج‌هایشان را به او بگویند و از طریق آن آنچه را از او امید دارند و می‌خواهند که یاری‌شان کند، بیان نمایند؛ بدون هیچ واسطه‌ای میان او و آنان. این در همیشه به روی آنان باز است و هیچ‌کس را بر دیگری برتری نداده؛ همه می‌توانند با او ارتباط برقرار کنند.

او به آنان وعده داده که اگر او را بخوانند، اجابت‌شان کند؛ اگر او را صدا زنند، پاسخ‌شان دهد؛ و اگر از او فریادخواهی کنند، یاری‌شان کند. این همان چیزی است که به پیامبرش (ص) اشاره فرمود: «وَإِذَا سَأَلَکَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَهَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْیَسْتَجِیبُوا لِی وَلْیُؤْمِنُوا بِی». و نیز آنجا که فرمود: «ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ».

احادیث، نتایجی را که بر دعا مترتّب می‌شود، بیان کرده‌اند. از امیرالمؤمنین (ع) در وصیّت به فرزندش امام حسن (ع) آمده است: «بدان کسی که خزائن ملکوت دنیا و آخرت در دست اوست، به دعای تو اذن داده و پاسخ آن را بر عهده گرفته و به تو فرمان داده که از او بخواهی تا به تو عطا کند. او مهربان و بخشنده است؛ میان تو و خودش کسی را قرار نداده که تو را از او محجوب کند و تو را ناچار نکرده که به شفیعی نزد او پناه ببری… سپس کلیدهای خزائن خود را در دست تو نهاده، با همان اذنی که به درخواست از او داده؛ پس هرگاه بخواهی، با دعا درهای خزائن او را بگشا.»

در حدیث آمده است: «امواج بلا را پیش از فرود آمدن بلا، با دعا از خود دور کنید.» و آمده است: «بر شما باد به دعا؛ زیرا دعا بلا را بازمی‌گرداند، هرچند مقدّر و قضا شده باشد.» همچنین حدیث اشاره می‌کند که دعا در هر حال نتیجه دارد: «مؤمن از دعای خود بر سه حال است: یا برای او ذخیره می‌شود، یا زود به او داده می‌شود، یا بلایی که می‌خواهد به او برسد، از او دفع می‌گردد.»

و در حدیث آمده است: «پروردگار شما بسیار شرمنده و کریم است؛ از بنده‌اش شرم می‌کند که وقتی دستانش را به سوی او بلند کند، آن‌ها را خالی بازگرداند.»

منجی از عذاب

برای تأکید بر این نقش دعا و نتایجی که از آن حاصل می‌شود، خداوند سبحان در قرآن کریم به آنچه دعا برای امّت‌ها و افراد پیشین انجام داد، اشاره کرده است. در سخن از قوم یونس (ع) بیان کرده که دعا همان چیزی بود که آنان را از عذاب حتمی که نزدیک بود به آنان برسد، نجات داد. اینان پس از آنکه پیامبرشان از هدایت‌شان ناامید شد و آنان را ترک کرد و این هشدار عذابی از سوی خدا بود که همچون امّت‌های پیشین به آنان می‌رسید ، بزرگ و کوچک به بیابان رفتند و به درگاه خداوند تضرّع کردند تا عذاب به آنان نرسد. هنگامی که خداوند عزّوجلّ از آنان صدق نیت در دعا و توجّه به خود را دید، عذاب را از آنان بازداشت. در این‌باره آیه نازل شد: «فَلَوْلَا کَانَتْ قَرْیَهٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِیمَانُهَا إِلَّا قَوْمَ یُونُسَ لَمَّا آمَنُوا کَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْیِ فِی الْحَیَاهِ الدُّنْیَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِینٍ».

خداوند سبحان به نقش دعا در سخن از پیامبر ایّوب (ع) اشاره کرده و اینکه دعا همان چیزی بود که به شفای او از بلایی که به او رسیده بود ، و به سبب آن فرزندان و حتّی همسرش او را ترک کرده بودند ، انجامید. در کلام عزّوجلّ آمده است: «وَأَیُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّی مَسَّنِیَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ * فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَکَشَفْنَا مَا بِهِ مِن ضُرٍّ». خداوند درباره اینکه دعا همان چیزی بود که پیامبر یونس (ع) را از تاریکی‌های شکم ماهی پس از آنکه او را بلعید، بیرون آورد، سخن گفته است؛ چنان‌که قرآن کریم اشاره کرده است: «فَنَادَى فِی الظُّلُمَاتِ أَن لَّا إِلَٰهَ إِلَّا أَنتَ سُبْحَانَکَ إِنِّی کُنتُ مِنَ الظَّالِمِینَ * فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّیْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَکَذَٰلِکَ نُنجِی الْمُؤْمِنِینَ». و خدای عزّوجلّ به اجابت دعای زکریّا (ع) اشاره کرده، هنگامی که او را خواند تا با وجود پیری‌اش و نازایی همسرش، فرزندی به او ببخشد. در این‌باره فرمود: «وَزَکَرِیَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ رَبِّ لَا تَذَرْنِی فَرْدًا وَأَنتَ خَیْرُ الْوَارِثِینَ * فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ یَحْیَىٰ وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ کَانُوا یُسَارِعُونَ فِی الْخَیْرَاتِ وَیَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا وَکَانُوا لَنَا خَاشِعِینَ».

دعا در جنگ بدر نیز حضور داشت؛ روزی که مسلمانان به رهبری رسول خدا (ص) با قریش که در اوج قدرت بود ، تا آنجا که گفته می‌شد «از روزی که عزیز شد، ذلیل نگشته»، در نبردی نابرابر از نظر تعداد و تجهیزات و آمادگی روبه‌رو شدند.

خداوند سبحان به اثری که دعا در این نبرد بر جای گذاشت و پیروزی‌ای که آن روز نصیبشان شد، اشاره کرده است: «إِذْ تَسْتَغِیثُونَ رَبَّکُمْ فَاسْتَجَابَ لَکُمْ أَنِّی مُمِدُّکُم بِأَلْفٍ مِّنَ الْمَلَائِکَهِ مُرْدِفِینَ» و پیروزی درخشان یار آنان شد.

و در جنگ احزاب، روزی که نیروهای شرک برای ریشه‌کن کردن ایمان در مدینه بر آن هجوم آوردند، دعایشان این بود: «ای فریادرس گرفتاران، ای اجابت‌کننده دعای مضطرّان، غم و اندوه و سختی ما را برطرف کن و وحشت دشمنمان را دور ساز.» پس احزاب شکست خوردند و مسلمانان در این نبرد پیروز شدند.

شروط دعا

بنابراین، ای دوستان عزیز، ما هرگز نمی‌توانیم ناامید شویم؛ هرچند دشمنان بر ما هجوم آورند، بلاها ما را فراگیرد و چالش‌ها ما را در هم بکوبد؛ تا وقتی که این در همیشه و ابدًا به روی ما باز است؛ همان دعا، که احادیث به آن اشاره کرده‌اند: «دعا سلاح مؤمن است»، «دعا سپر مؤمن است»، و «با دعا هیچ‌کس هلاک نمی‌شود.»

و در حدیث آمده است: «نیازهای کوچک خود را کوچک مشمارید؛ زیرا محبوب‌ترین مؤمنان نزد خداوند، درخواست‌کننده‌ترین آنان است.»

امّا این ما را از مسئولیت تحقّق شروط دعا در وجود خود معاف نمی‌کند: اینکه خدا را با قلب‌هایمان بخوانیم، نه فقط با زبان‌هایمان؛ زیرا خداوند عزّوجلّ به زبان‌های ما نمی‌نگرد، بلکه می‌خواهد قلب‌هایمان به دعا گویا باشد. او دعای قلبی را که غافل و سرگردان است، نمی‌پذیرد. و هنگامی که او را می‌خوانیم، باید به او اعتماد کامل داشته باشیم و بدانیم که او بیش از هر کس دیگری ، هرچند توان و امکاناتش چه باشد ، قادر به برآوردن خواسته‌های ما و آنچه از او امید داریم، است.

این دعا باید با زبانی پاک و غیر زشت و با قلبی پاکیزه باشد؛ در حالی که یقین داریم اگر اجابت کند، خیر ما را می‌خواهد؛ و حتّی اگر آنچه خواسته‌ایم را اجابت نکند، چیزی به ما می‌دهد که برای ما بهتر است؛ زیرا او به آنچه صلاح ماست داناتر و از خودمان بر ما دلسوزتر است و از او جز خیر نمی‌آید. در حدیث قدسی آمده است: «ای فرزند آدم، در آنچه به تو فرمان داده‌ام اطاعت کن و مرا درباره آنچه صلاح توست، تعلیم مده.»

و در حدیث آمده است: «مؤمن همواره در خیر و گشایش و رحمت الهی است، تا وقتی که شتاب نکند و ناامید شود و دعا را رها کند و بگوید: از فلان زمان دعا کرده‌ام و اجابتی نمی‌بینم.»

امّا خداوند عزّوجلّ نخواسته که دعا در همه موارد، دعای تنبلان و نشستگان در خانه‌ها باشد که منتظر روزی و پیروزی و تأیید و توفیق از سوی خدا باشند. خداوند بیکاران و متوکّلانِ صرف را دوست نمی‌دارد؛ بلکه به عمل‌کنندگان وعده اجابت داده؛ کسانی که آنچه بر عهده‌شان است نسبت به او و آنچه باید انجام دهند، به جا می‌آورند.

در حدیث آمده است:  «چهار نفرند که دعایشان مستجاب نمی‌شود: مردی که در خانه‌اش نشسته و می‌گوید: پروردگارا روزی‌ام ده؛ خداوند به او می‌گوید: آیا به تو فرمان ندادم که طلب کنی؟! و مردی که همسری دارد و علیه او نفرین می‌کند؛ می‌گوید: آیا امر او را به دست تو نسپردم؟! و مردی که مالی داشته و آن را تباه کرده و می‌گوید: پروردگارا روزی‌ام ده؛ به او می‌گوید: آیا به اقتصاد فرمان ندادم؟! آیا به اصلاح فرمان ندادم؟! … و مردی که مالی داشته و بدون گواه قرض داده؛ می‌گوید: آیا به گواه گرفتن فرمان ندادم؟!»

دعا در بحران‌ها

دوستان عزیز! ما در مرحله‌ای زندگی می‌کنیم که از دشوارترین و سخت‌ترین مراحل بر ماست؛ جایی که زمین زیر پایمان می‌لرزد؛ چه در صحنه داخلی و چه در آنچه از بیرون با آن روبه‌رو هستیم. مطلوب آن است که ناامید نشویم، جزع نکنیم، شکست نخوریم؛ در حالی که در ملک خداوندیم که امور این زندگی را اداره می‌کند و همواره به سوی خیر است؛ و اوست که در گسترده‌ای برای ارتباط با خود به روی ما گشوده و وعده اجابت داده اگر او را بخوانیم. پس هنگامی که بحران‌ها و سختی‌ها و چالش‌ها ما را فرامی‌گیرد، در او را بکوبیم؛ و او به وعده‌اش وفا می‌کند که به هر کس که با خیر و صلاح در او را بکوبد، پاسخ دهد؛ و او بر اساس حسن‌ظنّ بنده‌اش به او رفتار می‌کند؛ امّا همواره پس از آنکه آنچه بر عهده‌مان است نسبت به او و آنچه برایش دعا می‌کنیم، انجام دهیم.

خطبه دوم

بسم الله الرحمن الرحیم

ای بندگان خدا، شما و خودم را به آنچه در وصیّت امام رضا (ع) که سالروز وفاتش را در هفدهم این ماه صفر گرامی داشتیم ، آمده است؛ وصیّتی که از طریق آن مشخص کرد که احساسات و مواضع مؤمنان باید به سوی چه کسی باشد. فرمود: «هر کس گناهکاری را دوست بدارد، خود گناهکار است؛ و هر کس فرمان‌برداری را دوست بدارد، خود فرمان‌بردار است؛ و هر کس ستمگری را یاری کند، خود ستمگر است؛ و هر کس دادگری را تنها گذارد، خود تنهاگذارنده است. میان خداوند و هیچ‌کس خویشاوندی نیست و هیچ‌کس به ولایت الهی نمی‌رسد مگر با طاعت. و رسول خدا (ص) به بنی‌عبدالمطّلب فرمود: اعمال خود را نزد من آورید، نه نسب‌ها و حسب‌هایتان را.»

و در این‌باره امام باقر (ع) به یارانش فرمود: «به خدا سوگند، ما از سوی خدا برائتی نداریم و میان ما و خدا خویشاوندی نیست و بر خدا حجّتی نداریم و به خدا تقرّب نمی‌جوییم مگر با طاعت. پس هر کس از شما فرمان‌بردار خدا باشد، ولایت ما به او سود می‌رساند؛ و هر کس از شما نافرمان خدا باشد، ولایت ما به او سودی نمی‌بخشد.»

پس به وصایای این امام عمل کنیم: احساساتمان را برای کسی که خدا را اطاعت کرده و او را دوست داشته ابراز کنیم؛ و ستمگری را یاری نکنیم و کسی را که برای عدالت می‌کوشد و با ستم روبه‌رو می‌شود، تنها نگذاریم. و هنگامی که نزد خدا می‌آییم، چنان‌که فرمان داده با اعمال و مواضعمان بیاییم؛ زیرا پاداش نزد او بر اساس اعمال است. بدین‌سان به این امام اخلاص می‌ورزیم و توان بیشتری برای رویارویی با چالش‌ها می‌یابیم.

تجاوز و مسئولیت دولت

از لبنان آغاز می‌کنیم که دشمن صهیونیستی به اقدامات تجاوزکارانه‌اش علیه آن ادامه می‌دهد؛ بدون آنکه هیچ واکنشی را از سوی دولت لبنان شاهد باشیم؛ دولتی که وظیفه‌اش حفاظت از شهروندان و حاکمیت بر سرزمینش است؛ حتّی اگر فقط با بلند کردن صدایش در مجامع بین‌المللی و از طریق شورای امنیت باشد. و اگر این رخ دهد، اعتماد لبنانی‌ها به دولتشان و حضورش را هنگامی که با چالش‌ها روبه‌رو می‌شوند یا از حاکمیتش کاسته می‌شود، تقویت می‌کند؛ تا دست‌بسته در برابر تجاوزاتی که شاهد است، نماند.

پیامدهای تصمیم!

در همین زمان، لبنان همچنان زیر بار پیامدهای تصمیمی است که از سوی هیئت وزیران صادر شده و به انحصار سلاح در دست دولت و جمع‌آوری هر سلاح دیگر ، حتّی سلاح مقاومت ، حکم می‌کند؛ تصمیمی که بدون هیچ طرح دفاعی‌ای صادر شده که لبنانی‌ها با آن اطمینان یابند دولتشان توان مقابله با خطراتی را دارد که آنان را تهدید می‌کند؛ و بدون هیچ تضمینی از سوی حامی آمریکایی برای الزام دشمن به آنچه در تصمیم آتش‌بس با دولت لبنان توافق شده، و توقف تجاوز، و خروج از سرزمین‌هایی که همچنان اشغال کرده، و آزادی اسیرانی که در زندان‌های اشغالگران به سر می‌برند؛ و بدون آنکه پیامدهای این تصمیم بر صحنه داخلی لبنان ، چه از نظر انسجام دولتی و چه از نظر مردمی ، را در نظر بگیرد؛ چیزی که در شکاف ایجادشده پس از صدور این تصمیم و ادامه آن شاهد بودیم و بیم آن می‌رود که تشدید شود و وحدت ملّی را که ضمانت این کشور و عنصر اساسی قدرتش است، تهدید کند؛ و برنده‌ای جز دشمن صهیونیستی نخواهد داشت.

ما در این چارچوب، تا زمان اجرای این تصمیم ، اگر بر اجرای آن به همان صورت تصویب‌شده اصرار شود و به خاطر حفظ ثبات و وحدت کشور، همچنان بر تلاش‌های مخلصان این سرزمین تکیه می‌کنیم؛ کسانی که می‌کوشند به فرمولی برسند که کشور را به بن‌بست نرساند؛ فرمولی که می‌خواهیم حفظ امنیت، حاکمیت و قدرت کشور و توان رویارویی با هر چالش آینده با دشمنی را که اخیراً رئیس ستاد ارتشش حاکمیتش را زیر پا گذاشته و تهدید و وعید به قتل و حملات بیشتر داده، در نظر بگیرد.

اهمیت رابطه با ایران

بر سفر دبیر رئیس شورای امنیت ملّی ایران درنگ می‌کنیم که برای تأکید بر عمق رابطه‌ای آمد که جمهوری اسلامی ایران را با لبنان پیوند می‌دهد و برای استحکام این رابطه. ما در حالی که می‌خواهیم دولت نسبت به حاکمیت ملی این کشور و جلوگیری از دخالت‌های خارجی در امورش حرص بورزد، امّا نمی‌خواهیم سیاست یک بام  و دو هوا وجود داشته باشد؛ به‌گونه‌ای که هیچ صدایی در برابر دخالت‌ها و تهدیدها و تحمیل‌های کشورهایی که از موجودیت صهیونیستی پشتیبانی می‌کنند، شنیده نشود؛ در حالی که صداها در برابر کسی بلند می‌شود که یاور او در آزادسازی سرزمینش از اشغال صهیونیستی و تحمیل حاکمیت بر آن بوده و بر عدم دخالت در امورش اصرار ورزیده است؛ چیزی که بر زبان رئیس شورای امنیت ملّی‌اش جاری شد و دعوت به قدردانی از این موضع و ساختن رابطه با جمهوری اسلامی ایران بر پایه آن و پرهیز از دشمنی با این کشور می‌کند.

اظهارنظر خطرناک دشمن

بر سخنان خطرناک نخست‌وزیر دشمن ک درنگ می‌کنیم که در آن از طرحی پرده برداشت که قصد اجرای آن را دارد؛ طرحی که رؤیای بنیان‌گذاری این موجودیت بر آن بنا شده و همواره برای تحقّق «اسرائیل بزرگ» در پی آن بوده است؛ چیزی که به بهای لبنان و سوریه و نوار غزّه و کرانه باختری و اردن و مصر و چه بسا کشورهای دیگر خواهد بود. ما در حالی که از همه بیانیه‌هایی که از سوی بسیاری از کشورها صادر شده قدردانی می‌کنیم، معتقدیم که این تصمیم فقط با بیانیه‌های محکومیت و نکوهش روبه‌رو نمی‌شود؛ بلکه باید با کار و با تمام جدّیت برای وحدت تلاش‌ها و ایستادگی در برابر این طرح ویرانگر جهان عرب و عدم تسلیم در برابر آنچه این دشمن درباره ایجاد مرزهای امن با همسایگان و عادی‌سازی با آنان می‌گوید، و سرگرم نشدن به اختلافاتی که درون هر یک از این کشورها یا میان آنان جریان دارد، مقابله کرد. شاید برجسته‌ترین و مهم‌ترین گام در رویارویی با این طرح، ایستادگی در کنار ملّت فلسطین و جلوگیری از دستیابی دشمن به اهدافی باشد که با اشغال غزّه و یهودی‌سازی کرانه باختری در پی آن است؛ تا زمینه را برای نابودی مسئله فلسطین فراهم کند.

اربعین حسین (ع)

سرانجام، با افتخار به میلیون‌ها نفری می‌نگریم که امروز و در اربعین امام حسین (ع) با قلب‌هایی آکنده از عشق به حسین (ع) برای زیارت مرقدش به کربلا می‌شتابند؛ به نشانه وفاداری به این امام و پایبندی به اهداف والایی که انقلابش برای آن بود.

در اینجا باید تأکید کرد که این جمعیت‌هایی که در کربلا گرد آمده‌اند، چنان‌که برخی ممکن است تصویر کنند، به حساب یک مذهب در برابر مذاهب دیگر یا یک دین در برابر ادیان دیگر نیست؛ بلکه برای همه ادیانی است که در شعارها و اهدافشان با غایت‌ها و ارزش‌هایی که حسین (ع) برای آن قیام کرد، هم‌سو هستند؛ ارزش‌هایی که به عدالت و رویارویی با ستمگران و فاسدان و مستکبران و کسانی که اموال و مقدّرات ملّت‌ها را به انحصار خود درآورده و با آن بازی می‌کنند، فرامی‌خواند.

از خداوند می‌خواهیم که این جمعیت‌ها را حفظ کند، عملشان را بپذیرد و آنان را سالم و غنیمت‌یافته به سرزمین‌هایشان بازگرداند و اصلاح‌گر هر آنچه در جایگاه‌هایی که در آن حضور دارند، تباه شده باشد.