بسم الله الرحمن الرحیم
خطبههای نماز جمعه علامه سید علی فضلالله
بیروت؛ 1 اسفند 1404 برابر با 3 رمضان 1447 و 20 فوریه 2026
صله رحم؛ رابطه انسانی که قرآن بر آن تأکید کرده است
خطبه اول
خداوند متعال میفرماید: «یَا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَهٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا کَثِیرًا وَنِسَاءً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَلَیْکُمْ رَقِیبًا» صدق الله العظیم.
اهمیت صله رحم
این آیه قرآن کریم به اهمیت ویژهای که خداوند عزّوجلّ برای صله رحم قائل شده اشاره میکند، آنجا که آن را در کنار تقوای خود قرار داده است: «وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ» تا این رابطه انسانی تقویت شود و در آن کوتاهی یا سهلانگاری نشود؛ رابطهای که نخستین پیوندی است که انسان در بستر آن رشد میکند؛ زیرا اگر این ارتباط تحقق یابد، نقش مهمی در زندگی انسان دارد: پشتیبانی روانی، عاطفی و مادی مورد نیاز او را فراهم میکند، از تنشها جلوگیری کرده یا آنها را مهار میسازد و انسان را هنگام مواجهه با مشکلات و چالشها، نیرومندتر میکند تا تنها در برابر آنها نایستد. چنانکه امیر مؤمنان (ع) فرمود: «و أکرِمْ عَشِیرَتَکَ، فإنّهُم جَناحُکَ الذی بهِ تَطِیرُ و أصْلُکَ الذی إلَیهِ تَصِیرُ و یَدُکَ التی بها تَصولُ؛ وابستگان خود را گرامى بدار؛ چه آنان [همچون] پر و بالِ پرواز تو هستند و ریشه تو هستند که به آن برمیگردی و دست تو هستند که با آن حمله میکنی.»
در آیهای دیگر نیز به این موضوع اشاره شده است: «إِنَّمَا یَتَذَکَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ * الَّذِینَ یُوفُونَ بِعَهْدِ الله وَلَا یَنْقُضُونَ الْمِیثَاقَ * وَالَّذِینَ یَصِلُونَ مَا أَمَرَ الله بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَیَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَیَخَافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ» و مراد از این پیوند، صله رحم است. خداوند آن را راه خردمندان قرار داده و آن را با کسانی همراه کرده است که «یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَیَخَافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ».
ترغیب به صله رحم
روایات بسیاری بر این ارتباط تأکید کرده و آثار و نتایج بزرگ فردی و اجتماعی آن را بیان کردهاند. از رسول خدا (ص) نقل شده است: «إنّ أعجل الخیر ثوابًا صله الرَّحم؛ سریعترین نیکی از نظر پاداش، صله رحم است»؛ یعنی کسی که صله رحم میکند، برکت آن را زود در زندگی خود میبیند.
و نیز فرموده است: «مَنْ سَرَّهُ أَنْ یُبْسَطَ لَهُ فی رِزْقِهِ، أَوْ یُنْسَأَ لَهُ فی أَثَرِهِ، فَلْیَصِلْ رَحِمَهُ؛ هر کس که دوست دارد روزیاش گسترده و عمرش طولانی شود، پس صله رحم کند».
و نیز آمده است: «إنّ المرءَ لَیَصِلُ رَحِمَهُ و ما بَقِیَ مِن عُمُرِهِ إلاّ ثلاثهُ أیّامٍ فَیُنسِئُهُ اللّهُ ثَلاثینَ سنهً و إنّ الرجُلَ لَیَقطَعُ الرَّحِمَ و قد بَقِیَ مِن عُمرِهِ ثَلاثونَ سَنَهً فَیُصَیِّرُهُ اللّهُ إلى ثَلاثهِ أیّامٍ؛ گاهی از عمر انسان تنها سه روز باقی مانده است، ولی چون صله رحم میکند، خداوند آن را به سی سال میرساند؛ و گاهی مردی سی سال از عمرش باقی است، اما چون قطع رحم میکند، خداوند آن را به سه روز کاهش میدهد».
در حدیثی دیگر آمده است: «صِلَهُ الأرحامِ تُزَکِّی الأعمالَ و تُنْمِی الأموالَ و تَدفَعُ البَلوى و تُیَسِّرُ الحِسابَ و تُنسِئُ فی الأجَلِ؛ صله رحم، اعمال را پاک میکند، داراییها را فزونى میبخشد، بلا را میگرداند، کار حسابرسى [در قیامت] را آسان میکند و مرگ را به تأخیر میاندازد. صله رحم اعمال را پاکیزه میکند، اموال را افزون میسازد، بلا را دفع میکند، حساب را آسان میگرداند و عمر را طولانی میکند».
در مقابل، خداوند از قطع رحم هشدار داده و فرموده است: «فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِن تَوَلَّیْتُمْ أَن تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَکُمْ * أُولَٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمَىٰ أَبْصَارَهُمْ». چرا که خداوند میان فساد در زمین و قطع رحم پیوند برقرار کرده و آن را سبب لعنت و دوری از رحمت خود دانسته است. در حدیث آمده است: «إنّ الرحمَهَ لا تَنزِلُ على قَومٍ فیهِم قاطِعُ رَحِمٍ؛ رحمت [خداوند] بر مردمى که در میان آنها قطع کننده رحم باشد، فرود نمیآید.» امیر مؤمنان (ع) فرمود: «أعوذُ بِاللّهِ مِنَ الذُّنوبِ الَّتی تُعَجِّلُ الفَناءَ، فَقامَ إلَیهِ عَبدُ اللّهِ بنُ الکَوّاءِ الیَشکُرِیُّ فَقالَ: یا امیرالمؤمنین، أ وَ تَکونُ ذُنوبٌ تُعَجِّلُ الفَناءَ؟! فَقالَ: نَعَم ـ وَیلَکَ! ـ قَطیعَهُ الرَّحِمِ؛ پناه مىجویم به خداوند از گناهانى که مرگ را زودرس میکنند. پس عبد اللّه بن کَوّاء یَشکُرى برخاست و گفت: اى امیرالمؤمنین! آیا به راستى گناهانى هستند که مرگ را زودرس کنند؟ امام فرمود: واى بر تو! آرى؛ بریدن پیوند از خویشاوندان چنین است.»
وظیفهای فراتر از شرایط
هنگامی که از صله رحم سخن میگوییم، منظور تنها خویشاوند مسلمان یا مؤمن نیست، بلکه هر خویشاوندی را شامل میشود؛ حتی اگر در دین، مذهب یا دیدگاه سیاسی با انسان اختلاف داشته باشد.
مردی نزد امام صادق (ع) آمد و گفت: خویشاوندانی دارم که همعقیده من نیستند؛ آیا حقی بر من دارند؟ فرمود: «نَعَم، حَقُّ الرَّحِمِ لا یَقطَعُهُ شیءٌ و إذا کانوا على أمرِکَ کانَ لَهُم حَقّانِ: حَقُّ الرَّحِمِ و حَقُّ الإسلامِ؛ آری، حق خویشاوندی با هیچ چیز قطع نمیشود. اگر همعقیده تو باشند، دو حق دارند: حق خویشاوندی و حق اسلام.» مقصود از رحم، خویشاوندان از طرف پدر و مادر است: پدران و مادران، برادران و خواهران و فرزندانشان، عموها و عمهها، داییها و خالهها و فرزندانشان.
این پیوند محدود به مکان نیست؛ حتی اگر خویشاوندان در جایی دور باشند، باید با آنان ارتباط برقرار کرد. با امکانات ارتباطی امروز، هیچکس عذری برای قطع ارتباط ندارد. پیامبر (ص) فرمود: «اُوصِی الشاهدَ مِن اُمَّتِی و الغائبَ مِنهُم و مَن فی أصلابِ الرِّجالِ و أرحامِ النساءِ إلى یومِ القِیامهِ، أن یَصِلَ الرَّحمَ و إن کانَ مِنهُ على مَسیرَهِ سَنَهٍ، فإنّ ذلکَ مِن الدِّینِ؛ به حاضران و غایبان امتم و کسانی که تا روز قیامت در پشت مردان و رحم زناناند، سفارش میکنم که صله رحم کنند، حتی اگر بین آنها یک سال راه باشد؛ زیرا صله رحم از دین است.» پس اکنون که ارتباط با یک تماس تلفنی ممکن است، چگونه میتوان کوتاهی کرد؟
روایات تأکید میکنند که حتی اگر طرف مقابل قطع رابطه کرده باشد، انسان باید پیوند را برقرار کند: «لَیْسَ الْواصِلُ بِالمُکافئ، وَلکِنَّ الواصِلَ الَّذی إِذا قَطَعتْ رَحِمُهُ وصلَهَا صله رحم کننده واقعی کسی نیست که در برابر نیکی، نیکی کند، بلکه کسی است که وقتی از او بریدند، او پیوند برقرار کند» و نیز در حدیثی از پیامبر خدا (ص) آمده است: «صِلْ مَن قَطَعَکَ و أحسِنْ إلى مَن أساءَ إلَیکَ؛ با کسی که از تو بریده، پیوند برقرار کن و به کسی که به تو بدی کرده نیکی کن». باز از آن حضرت وارد شده است: «لا تَقطَعْ رَحِمَکَ وإن قَطَعَتکَ؛ از خویشاوند خود مبُر گرچه او از تو ببرد. خویشاوندت را قطع نکن، حتی اگر او تو را قطع کند».
از امام زینالعابدین (ع) نقل است: «مَا مِنْ خُطْوَهٍ أَحَبَّ إِلَى اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ خُطْوَتَیْنِ خُطْوَهٍ یَسُدُّ بِهَا اَلْمُؤْمِنُ صَفّاً فِی سَبِیلِ اَللَّهِ وَ خُطْوَهٍ إِلَى ذِی رَحِمٍ قَاطِعٍ؛ هیچ گامی نزد خدا محبوبتر از دو گام نیست: گامی که مؤمن برای پُر کردن صف در راه خدا برمیدارد و گامی که به سوی خویشاوندِ قطع کننده برمیدارد». از این رو گفته شده بهترین صدقه، صدقه به خویشاوند دشمن است.
آن حضرت در مقام عمل نیز چنین بود؛ نسبت به پسرعمویی که او را میآزرد، شبانه چهره خود را میپوشاند و برایش پول و غذا میبرد، بیآن که شناخته شود. آن مرد میگفت: تو به من میرسی و صدقه میدهی، اما علی بن الحسین به من رسیدگی نمیکند، خدا او را پاداش ندهد! هنگامی که امام از دنیا رفت و کمکها قطع شد، فهمید که همان کسی که میآزرد، به او نیکی میکرد.
شکلهای صله رحم
صله رحم شکلهای گوناگون دارد: دیدار حضوری، تماس تلفنی، ارتباط در شبکههای اجتماعی، ایجاد گروههای خانوادگی، عیادت بیمار، کمک در نیاز، همراهی در سختیها و شادیها. هر خانواده میتواند صندوقی برای کمک به اعضا تشکیل دهد و هیئتی برای حل اختلافات داخلی ایجاد کند.
در حدیث آمده است: «صِلُوا أرحامَکُم ولو بِالسَّلامِ؛ با خویشاوندانتان پیوند برقرار کنید، حتی با سلام دادن»؛ «صِلْ رَحِمَکَ و لو بِشَربَهٍ مِن ماءٍ و أفضَلُ ما تُوصَلُ بهِ الرَّحِمُ کَفُّ الأذى عَنها؛ صله رحم کن، حتی با جرعهای آب؛ و بهترین صله، خودداری از آزار رساندن است.»
در عین حال، اسلام هشدار میدهد که این ارتباط نباید به تعصب کور تبدیل شود؛ یعنی طوری نشود که طبق اصل «برادرت را یاری کن، چه ظالم باشد و چه مظلوم» به ضرر حق و عدالت هم که شده، با او مدارا کنیم یا در کنارش بایستیم. بلکه همیشه باید حق و عدالت را در نظر داشته باشیم. این چیزی است که پیامبر خدا (ص) به آن اشاره کرده است: «انْصُرْ أَخَاکَ ظَالِمًا أَوْ مَظْلُومًا. قَالُوا: یَا رَسُولَ اللهِ، نَعْرِفُ کیْفَ نَنْصُرُهُ مَظْلُومًا، وَلکِن کَیْفَ نَنْصُرُهُ ظَالِمًا؟ قَالَ: أنْ تَرْدَعَهُ عن الظّلمِ؛ برادرت چه ظالم باشد یا مظلوم، او را یاری کن. گفتند: ای رسول خدا، اگر مظلوم باشد میدانیم چگونه او را یاری کنیم؛ ولی اگر ظالم باشد، چگونه یاریاش نماییم؟ فرمود: او را از ظلم و ستم باز دارید».
خداوند متعال در این باره میفرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ کُونُواْ قَوَّامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاء لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنفُسِکُمْ أَوِ الْوَالِدَیْنِ وَالأَقْرَبِینَ»؛ «وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ کَانَ ذَا قُرْبَىٰ».
صله رحم در ماه رمضان
عزیزان، به خاطر این ماه، باید پیوندهای خویشاوندی را تقویت کنیم؛ زیرا این ماه، ماه صله رحم است؛ بنابراین باید از خویشاوندان خود سرکشی کنیم و اگر میان ما و آنان به سبب اختلافی، بهویژه اختلافات ارث که پیامدهای تلخی دارد، قطع رابطهای پدید آمده، برای حل آن پیشقدم شویم. در هر خانواده باید کسانی مسئولیت اصلاح و حل مشکلات را بر عهده گیرند که خیر دنیا و آخرت نهفته در این کار است.
در این باره فرمایش پیامبر (ص) برای ما کافی است: «وَ مَن وَصَلَ فیهِ رَحِمَه، وَصَلهُ الله بِرَحمته یَومَ یَلقاهُ؛ هر کس در این ماه صله رحم کند، خداوند در روز قیامت، او را به رحمت خود پیوند میدهد» که در ورای این رحمت، رضوان الهی و بهشتی به پهنای آسمانها و زمین قرار دارد. در عین حال پیامبر خدا (ص) نسبت به قطع رحم هشدار داده و فرموده است: «منْ قطَعَ فیه رحمَه، قطعَ الله عنْه رحمتَه یومَ یلقاه؛ هر کس در این ماه قطع رحم کند، خداوند روز دیدار، رحمتش را از او قطع میکند».
خطبه دوم
بسم الله الرحمن الرحیم
ای بندگان خدا، شما و خودم را به تقوا سفارش میکنم؛ همان وصیت الهی و هدفی که باید در این ماه به آن دست یابیم تا از برکاتش بهرهمند شویم.
تقوا همان چیزی است که امام باقر (ع) به آن دعوت کرده و فرموده است: «إنّ أهلَ التَّقوى أیسَرُ أهلِ الدُّنیا مَؤونَهً و أکثَرُهُم لکَ مَعونَهً، تَذکُرُ فیُعِینونَکَ و إن نَسِیتَ ذَکَّروکَ، قَوّالُونَ بأمرِ اللّهِ، قَوّامُونَ على أمرِ اللّهِ، قَطَعوا مَحَبَّتَهُم بمَحَبَّهِ رَبِّهِم و وَحَّشوا الدُّنیا لِطاعَهِ مَلیکِهِم و نَظَروا إلَى اللّهِ عَزَّ و جلَّ و إلى مَحَبَّتِهِ بِقُلوبِهِم و عَلِموا أنّ ذلکَ هُو المَنظورُ إلَیهِ، لِعَظیمِ شَأنِهِ؛ تقواپیشگان کمخرج و زحمتترین مردم دنیا و کمک کارترین آنان به تو هستند. به یاد داشته باشى، یاریات میدهند، فراموش کنى، به یادت میآورند، پیوسته گوینده امر خدایند و همواره برپادارنده آن. براى دوستى خدا، از هر دوستى و محبتى دل کندهاند و به خاطر طاعت پادشاه خویش از دنیا گریختهاند و از صمیم دل به خداوند عزّ و جلّ و دوستى و محبت او رو کردهاند و دانستهاند تنها به همو باید چشم داشت که شأن و مرتبى عظیم دارد.»
عزیزان! ما بیش از هر زمان به تحکیم این ارزش نیازمندیم؛ ارزشی که خداوند آثار و پیامدهای بزرگ آن را چنین برشمرده و فرموده است: «وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَىٰ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَیْهِم بَرَکَاتٍ مِّنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَلَٰکِن کَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُم بِمَا کَانُوا یَکْسِبُونَ» و فرموده است: «وَمَنْ یَتَّقِ الله یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا * وَیَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لَا یَحْتَسِبُ» و به واسطه ان به مقام شایسته نزد خداوند میرسد: «تِلْکَ الدَّارُ الْآخِرَهُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِینَ لَا یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا وَالْعَاقِبَهُ لِلْمُتَّقِینَ». به این ترتیب در برابر چالشها تواناتر خواهیم شد.
میان تجاوز و حاکمیت
از تجاوزات مستمر اسرائیل، ترور شهروندان، حملات به جنوب و بقاع، تخریب خانهها و تلاش برای ایجاد منطقه حائل آغاز میکنیم؛ و از دولت لبنان میخواهیم که به مسئولیت خود در برابر سرزمین و مردم خود عمل کند. البته بدون آنکه به دشمن امتیاز دهد، بلکه با اقداماتی که جلوی خونریزی و اشغال را بگیرد؛ اما متأسفانه میبینیم که دولت انحصار سلاح را تنها راه توقف تجاوزات و رفع سنگینی اشغالگری میداند. در حالی که واقعیتها به روشنی تأکید میکنند که خواستههای دشمن فراتر از این است. از این رو میبینیم با وجود این که در جنوب رود لیطانی سلاح منحصر شده و این روند در شمال لیطانی آغاز شده است، اما تجاوزات دشمن ادامه دارد.
تصمیمات باعث افزایش رنجها
تصمیمات اخیر دولت که نجات و اصلاح شعار آن است، فشار معیشتی بیشتری بر مردم وارد کرده است، در حالی که مردم توان تحمل افزایشها را ندارند و خواستار بازنگری در این تصمیمات و یافتن منابعی غیر از فشار بر فقرا هستند.
کارکنان بخشهای عمومی و معلمان مدارس و بازنشستگان ارتش حق دارند حقوقی دریافت دارند که زندگی شرافتمندانهای را برایشان تأمین نماید؛ اما دولت بدون وارد کردن فشار بر نیازهای اساسی اغلب مردم و اتخاذ تصمیماتی مشکل را حل نمیتواند هم میتواند حقوق مردم را بدهد.
دولت باید اعتماد مردم را دوباره به دست آورد و در تصمیمات خود تجدید نظر نماید و غیر از جیب فقرا، راههای جایگزینی را برای تأمین درآمدهای خود بررسی کند. جالب این است که حتی از داخل دولت نیز کسی از این تصمیم حمایت نمیکند و همه از آن برائت میجویند؛ بنابراین جای سؤال است که آیا این تصمیم از سوی دولت گرفته است یا نه؟
خطر تشدید تنش در منطقه
به مذاکرات میان جمهوری اسلامی ایران و دولت آمریکا میرسیم. امیدواریم که این مذاکرات به حفظ حاکمیت و منافع ایران بینجامد، اما نسبت به خطر جنگی که ممکن است منطقه را دربر گیرد هشدار میدهیم.
طرح کوچاندن فلسطینیان
در پایان، به فلسطین اشغالی و خطر کوچ اجباری فلسطینیان، بهویژه در کرانه باختری و غزه و پایان دادن به هر گونه از دولت فلسطینی میرسیم. کشورهای عربی و اسلامی باید نسبت به قضیه به مسئولیت خود عمل کنند. همچنین در زمینه کنفرانس صلحی که این روزها در جریان است، علیرغم این که کاری نسبت به فجایع غزه انجام نداده است، اعلام آمادگی دولتها برای بازسازی غزه را مثبت ارزیابی میکنیم؛ اما این قضیه ممکن است وعده بازسازی، رشوهای برای قرار دادن غزه تحت قیمومیت بینالمللی به جای مدیریت و حاکمیت فلسطینی و حق تصمیمگیری آزاد مردم فلسطین باشد.