بسم الله الرحمن الرحیم
خطبههای نماز جمعه بیروت به امامت علامه سید علی فضلالله
8 خرداد 1405 ش برابر با 29 می ۲۰۲۶ م و 12 ذی الحجه ۱۴۴۷ ق
درسهایی از احادیث امام هادی (ع)
خطبه اول
خداوند سبحانه و تعالی فرمود: «وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّهً یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَیْنَا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلَاهِ وَإِیتَاءَ الزَّکَاهِ ۖ وَکَانُوا لَنَا عَابِدِینَ» صدق الله العظیم.
حصار و تضییق
پانزدهم این ماه، ماه ذیالحجه، سالگرد ولادت یکی از ائمه اهل بیت (ع) است؛ او امام علی بن محمد الهادی (ع) است. امامی که همه کسانی که با او همعصر بودند، به این اشاره کردهاند که او عالمترین، عابدترین، زاهدترین، حلیمترین و خوشخلقترین مردم زمان خود بود و به تواضع و کرم شناخته میشد.
امام (ع) در مدینه منوره متولد شد، در حدود چهل سالگی از دنیا رفت و در سامرا دفن شد. او در طول دوره امامت خود از ظلم خلفای عباسی که به تدریج بر خلافت رسیدند، رنج برد و شدیدترین رنج او از خلیفه عباسی متوکل بود که دشمن سرسخت اهل بیت (ع) بود. متوکل او را از مدینه منوره به سامرا احضار کرد تا تحت نظارت او باشد؛ چون به او گفته شد: «اگر به مدینه نیاز داری، علی بن محمد را از آنجا بیرون کن، زیرا دلهای مردم را به دست آورده است.»
اما همه این حصارها و تضییقها نتوانست امام (ع) را از ایفای نقش خود در نشر علوم اهل بیت (ع) و مقابله با انحرافات فکری و عقیدتی بازدارد. او این کار را از طریق علمایی انجام میداد که برای بهرهگیری از چشمه علم او میآمدند و وکلایی که در مناطق مختلف نماینده او بودند و پل ارتباطی میان او و مردم را تشکیل میدادند.
امروز ما از این مناسبت عزیز بهره میبریم تا به برخی از سخنان آن حضرت بپردازیم:
رفتار با نعمتها
حدیث اول: «أَلْقُوا النِّعَمَ بِحُسْنِ مُجَاوَرَتِهَا، وَالْتَمِسُوا الزِّیَادَهَ فِیهَا بِالشُّکْرِ عَلَیْهَا؛ براى نعمتها همسایه خوبى باشید و با سپاسگزارى و قدردانى از آنها، بر نعمتهاى خویش بیفزایید.»
امام (ع) در این حدیث اشاره کرده است که حفظ نعمتهایی که خداوند به بندگانش عطا میکند، چه مال، چه سلامت، چه مقام، چه زیبایی، چه قدرت یا غیر آن، نه با حرص ورزیدن بر آنها، بلکه با رفتار نیکو با آنها حاصل میشود: یعنی عدم اسراف و تبذیر در آنها، استفاده نکردن از آنها در فساد یا آنچه به مصالح مردم آسیب میرساند، تکبر نکردن به خاطر آنها بر دیگران و التزام به آنچه خداوند عزوجل در این باره فرموده است، چنانکه در حدیث آمده: «خداوند هیچ نعمتی به بندهای نداده مگر اینکه حجتی بر او در آن قرار داده… پس کسی که خداوند بر او منت نهاده و مالش را گشایش داده، حجتش بر او مالش است، سپس به نیازمندان با واجبات و مستحباتش رسیدگی کند؛ و کسی که خداوند بر او منت نهاده و بدنش را قوی گردانده، حجتش بر او قیام به آنچه مکلف شده و تحمل کسانی است که ضعیفتر از او هستند؛ و کسی که خداوند بر او منت نهاده و او را در قومش شریف و در ظاهرش زیبا گردانده، حجتش این است که حقوق ضعیفان را به خاطر شرافت و زیباییاش ضایع نکند…» و بدون این کار، انسان متقی در این نعمتها به سر نخواهد برد.
و در حدیث دیگری آمده است: «مَن کَثُرَت نِعَمُ اللّهِ علَیهِ کَثُرَت حَوائجُ النّاسِ إلَیهِ، فمَن قامَ للّهِ فیها بما یَجِبُ فیها عَرَّضَها لِلدَّوامِ و البَقاءِ و مَن لَم یَقُمْ فیها بما یَجِبُ عَرَّضَها لِلزَّوالِ و الفَناءِ؛ هرکه از نعمتهاى خدا بیشتر بهرهمند باشد، نیازهاى مردم به او زیاد شود. پس هر کس براى رضاى خدا وظیفه خود را در قبال نعمتها به جا آورد، آنها را در معرض دوام و پایندگى قرار دهد و هرکه به وظیفه خود در این باره عمل نکند، آن نعمتها را در معرض زوال و نابودى نهاده است.»
سپس امام (ع) راههای افزایش این نعمتها را بیان کرد و فرمود: «وَالْتَمِسُوا الزِّیَادَهَ بِالشُّکْرِ عَلَیْهَا». خداوند به بنده از این نعمتها میافزاید اگر او را شکر کند و این همان وعده خداوند است که فرمود: «وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَئِن شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَلَئِن کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِی لَشَدِیدٌ»؛ و چنانکه در حدیث آمده است، شکر نعمت با اجتناب از محرمات است و تمام شکر این است که انسان بگوید: الحمد لله رب العالمین.
حلیم کیست؟!
حدیث دوم: «الحَلِیمُ أنْ یَمْلِکَ نَفْسَهُ، وَیَکْظِمَ غَیْظَهُ، وَلا یَکُونَ ذلِکَ إِلاَّ مَعَ الْقُدْرَهِ؛ بردبار کسی که نفس خود را در اختیار داشته باشد و خشم خود را مهار نماید و چنین کاری جز با قدرت امکان ندارد».
امام هادی (ع) در این حدیث تبیین میکند که حلم، صفتی از صفات برتر خداوند است و انبیا و اولیا بر آن بودند و احادیث نیز به اهمیت آن اشاره کردهاند: «حلیم نزدیک است که پیامبر شود»، «کسی که حلیم باشد، سرور شود.» و این تنها زمانی حاصل میشود که انسان نفس خود را در هنگام خشم کنترل کند، بهگونهای که خشم او را به گفتن یا انجام کاری نکشاند که به خودش و دیگران آسیب برساند و در دنیا و آخرت پشیمان شود. امام هادی (ع) تأکید کرده است حلم که برخی آن را نشانه ضعف و ناتوانی میدانند، نشانه قدرت است و نشاندهنده آگاهی و بلوغ در صاحبش و توانایی کنترل نفس و تسلیم نشدن در برابر انفعالات است. از همین رو در حدیث آمده است: «شجاع واقعی کسی نیست که در کشتی و زدوخورد قوی باشد، بلکه شجاع کسی است که نفس خود را در هنگام خشم کنترل کند.»
تفکر قبل از عمل
حدیث سوم: «التَّثَبُّتُ قَبْلَ الْعَمَلِ، سَلامَهٌ مِنَ النَّدَمِ؛ تفکر پیش از عمل، انسان را از ندامت در امان نگه میدارد».
امام (ع) از طریق این حدیث، انسان مؤمن را دعوت میکند که در هیچ کاری که میخواهد بر آن اقدام کند، چه گفتار، چه فعل، چه معامله، چه تأیید یا رد عجله نکند، بلکه از آن مطمئن شود تا از پشیمانی در امان بماند. تثبت یعنی تفکر و مطالعه در آنچه میخواهد انجام دهد، مشورت با اهل خبره و تدبر در عواقب و نتایج آن تا در همه مواضع، تصمیمات و احکام خود عجله نکند و تسلیم هوا، تعصب، انفعال یا بیتدبیری نشود.
در حدیث دیگری آمده است: «اِنَّما اَهْلَکَ النّاسَ الْعَجَلَهْ وَ لَوْ اَنَّ النّاسَ تَثَـبَّتوا لَمْ یَهْلِکْ اَحَدٌ؛ مردم را، در حقیقت، شتابزدگی به هلاکت انداخته است، اگر مردم، از شتابزدگی به دور بودند، هیچ کس هلاک نمیشد.»
خطر خودپسندی
حدیث چهارم و آخر: «مَن رَضِیَ عَن نَفسِهِ کَثُرَ السّاخِطونَ عَلَیهِ؛ آن که از خودش راضى شود، ناراضیان از او فراوان شوند.»
امام هادی (ع) با این حدیث میخواهد خطر خودپسندی را تبیین کند؛ وقتی انسان خود را کامل ببیند و هیچکس را همتراز خود نداند، از عیوب خود غافل میشود، نقد و محاسبه خود را ضعیف میکند و این منجر به تکبر ورزیدن بر مردم، کوچک شمردن آرای آنها و رد نصیحت میشود. در این صورت است که حدیث میگوید: ناراضیان بسیار خواهند شد؛ زیرا اشتباهات او زیاد میشود و مردم از کسی که خودپسند است و بر آنها تکبر میورزد، نفرت پیدا میکنند و به سوی کسی که برایشان تواضع میکند و به آنها گوش میدهد، متمایل میشوند. از همین رو در احادیث آمده است: «ثمره عُجب، بغض و دشمنی است»، «خودپسندی مانع افزایش است»، «کسی که عُجب بر او وارد شود، هلاک میگردد».
اقتدا به امام هادی (ع)
عزیزان، اینها بخشی از چشمه دانش امام هادی (ع) است که دوران خود را با علم، عمل، جهاد، بذل و فداکاری پر کرد و با اخلاقش به جایی رسید که محبوب دلهای همه مردم شد. آیا ما که به او التزام داریم، میتوانیم به سطح او برسیم و با درس گرفتن از سیره او و هدایت یافتن به کلماتش، بر آن یاری بجوییم تا شایسته ولایت او شویم، ولایتی که تنها با ایمان و عمل صالح به دست میآید.
ما در سالگرد وفات آن حضرت سلام و تحیات خود را به سویش میفرستیم و از عمق قلبمان به او میگوییم که برای او زینت خواهیم بود نه مایه سرافکندگی. سلام بر امام هادی (ع) روزی که متولد شد، روزی که به محضر پروردگارش منتقل شد و روزی که زنده برانگیخته میشود.
خطبه دوم
بسم الله الرحمن الرحیم
ای بندگان خدا، شما و خودم را به آنچه امام هادی (ع) به یکی از اصحابش توصیه کرد، سفارش میکنم، هنگامی که به او فرمود: «اُذکُرْ مَصرَعَکَ بینَ یَدَی أهلِکَ؛ و لا طَبیبَ یَمنَعُکَ و لا حَبیبَ یَنفَعُکَ؛ به یادآور آن هنگامى را که پیش روى خانوادهات در بستر مرگ افتادهای و نه طبیبى میتواند جلو مردنت را بگیرد و نه دوستى به کارت مىآید.»
امام (ع) ما را دعوت میکند که آن لحظهای را به یاد آوریم که زندگی را ترک میکنیم، لحظهای که خانواده و دوستان و طبیبی نمیتواند به فریاد ما برسد؛ آنها نمیتوانند مرگ را از ما بازدارند و علیرغم حرص شدیدشان به زندگی ما، عاجزانه میایستند.
این را به یاد میآوریم نه برای اینکه پیش از مرگ بمیریم، بلکه برای آن آماده شدن است، با انجام آنچه به ما سود میرساند و ما را از آنچه هنگام ایستادن تنها در پیشگاه پروردگارمان با آن مواجه میشویم، حفظ میکند، لحظهای که «لَا یَنفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ * إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ».
ما بیش از هر زمان دیگری به پذیرش این وصیت نیازمندیم تا نسبت به زندگی آگاهتر باشیم تا فریبمان ندهد و مسئولیتپذیرتر و تواناتر بر مواجهه با چالشها باشیم.
تجاوز مستمر
از تجاوز مستمر دشمن صهیونیستی بر لبنان و لبنانیها شروع میکنیم، تجاوزی که همچنان خونریزی و ویرانی بیشتری به جا میگذارد. دشمن در این کار به زنان، کودکان، سالمندان، تیمهای دفاع مدنی و عناصر ارتش نیز رحم نکرده و به سلسله ترورها ادامه داده که اخیراً به ضاحیه جنوبی بیروت نیز کشیده شده و با کمک نفوذها بُعد جدید و خطرناکی به خود گرفته است و میخواهد دستاوردهایی را که در روی زمین به دست آورده حفظ کند و وضعیت خود را در مذاکرات جاری تقویت نماید، چه در سطح لبنانی یا در آنچه بین ایالات متحده آمریکا و ایران در جریان است.
در اینجا باید از کسانی که علیرغم عدم توازن قدرتها و امکانات، در زمین جنوب و بقاع غربی ایستادهاند تا در برابر دشمن مقاومت کنند و آن را از دستیابی به اهداف و تثبیت در این سرزمین پاک بازدارند و در این راه الگویی از فداکاری و ایثار ارائه دهند، تحیّت بگوییم. همچنین از صبر مردممانی که بر ماندن در سرزمین خود علیرغم آگاهی از خطرات آن اصرار ورزیدند، برای نشان دادن تعلق خود به سرزمین و وفاداری به وطن یا کسانی که مجبور به آوارگی شدند و شدیدترین رنجها را برای آن تحمل میکنند، تحیّت میگوییم.
مذاکرات زیر آتش
در همین زمان، مذاکرات در واشنگتن در جریان است. دولت لبنان آن را تنها گزینه پیش روی خود برای مواجهه با همه آنچه در جریان است، میبیند. هرچند ما همچنان معتقدیم به دلیل لجاجت و پافشاری دشمن بر شروط و اهدافش که به حاکمیت، امنیت و وحدت کشور آسیب میرساند و اصرار بر اینکه مذاکرات زیر آتش و با کنترل بیشتر بر سرزمینهایش انجام شود، به شکلی که لبنانیهای مشتاق توقف تجاوز و بازگشت به روستاها و شهرهایشان انتظار دارند، پیش نخواهد رفت.
در اینجا مجدداً از دولت لبنان میخواهیم با اصرار بر اصول اعلامشده که مهمترین آنها توقف کامل آتش، خروج دشمن از سرزمینهای اشغالی و بازگشت مردم به آنجا است، به وظایف خود نسبت به شهروندان عمل کند و در این کار بر عناصر قدرت که مردم لبنان در صبر و آمادگی برای فداکاری در راه وطن دارند، تکیه نماید و تمام روابط خارجی خود را برای دستیابی به این اهداف به کار گیرد.
ما در این میان از میزان رنجی که رخ میدهد و فشارهایی که بر دولت وارد میشود آگاهیم، اما تأکید میکنیم که اگر ما رنج میبریم، دشمن نیز رنج میبرد: «إِن تَکُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ یَأْلَمُونَ کَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا یَرْجُونَ»، «إِن یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ ۚ وَتِلْکَ الْأَیَّامُ نُدَاوِلُهَا بَیْنَ النَّاسِ».
تقویت وحدت ملی
در همان حال، بر لبنانیها به ویژه در این مرحله تأکید میکنیم که وحدتشان را تقویت کنند، زیرا وحدت ملی سرمایه این وطن و منبع قوت آن است. با این وحدت میتوانیم با آنچه کشور در سطح سیاسی و امنیتی و اجتماعی و انسانی با آن مواجه است، روبهرو شویم.
ما در این کشور ممکن است از نظر طوایف، مذاهب، مواضع سیاسی و انتخابهای خاص و نحوه برخورد با آنچه در جریان است، اختلاف داشته باشیم، اما نباید در مورد حفظ کشور و آزادی آن و بازداشتن دست اشغال از آن اختلاف کنیم. نباید اختلاف، احساسات وطنی، اخلاقی و انسانی ما را تحت تأثیر قرار دهد، بهگونهای که مانع حس درد یکدیگر و رنج کسانی شود که در این وطن رنج میبرند.
بحران اقتصادی
باز هم در سطح داخلی، دولت را به توجه به وضعیت اقتصادی و ایفای وظیفه در مواجهه با این گرانی فاحش که شاهد آن هستیم، تشویق میکنیم. این امر نیازمند تقویت نظارت بر قیمت کالاها و خدمات و جلوگیری از افزایش قیمتها است. در همین حال بازرگانان را به رأفت با شهروندان دعوت میکنیم و اینکه از شرایط سخت وطن و فقدان دولت، برای کسب سود بیشتر، حتی به قیمت رنج لبنانیها و نیازهایشان سوءاستفاده نکنند.
تأثیر مذاکرات در منطقه
با توجه به آنچه در منطقه در جریان است، همچنان امیدواریم که مذاکرات جاری بین جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا به موفقیت برسد تا از تبعات شکست آن بر امنیت و ثبات منطقه جلوگیری شود و لبنان به طور طبیعی از آن سود ببرد و باعث توقف خونریزی و ویرانی سهیم شود.