احکام زکات

باب سوم:

روزه

موضوعات این باب عبارتند از:

اول: ثبوت هلال

دوم: نیت روزه

سوم:زمان روزه

چهارم: شرایط روزه

پنجم: مبطلات روزه

ششم: فدیه و کفاره

هفتم: قضای روزه

هشتم: روزه مستحبی

مبجث اول: ثبوت هلال

 

س 1708: شیوه ای را که جناب عالی برای تعیین آغاز ماه قمری به کار می‏گیرید، چیست؟

– هلال ماه قمری از چند راه ثابت می‏گردد: دیدن ماه، شهادت دو عادل، سپری شدن سی روز از ماه گذشته، حکم حاکم شرعی و هرتلاش علمی ای که به این یقین یا اطمینان منتهی گردد که ماه از محاق خارج گردیده است. راه دیگر تکیه کردن بر محاسبات دقیق نجومی است که پدید آمدن و تولد ماه را معیّن می‏سازد. محاسبه نجومی شیوه ای است که به طور معمول جایی برای شک باقی نمی‏گذارد، بلکه موجب قطع به تولّد ماه و خروج آن از محاق می‏گردد. اما اضافه براین گذشت مدت زمانی لازم است که در این مدت ماه مقدار نوری را در خود ذخیره سازد که با چشم غیر مسلح در صورت نبودن مانع، دیده شود. امکان دیده شدن ماه به عوامل چند مرتبط است از جمله: عمر هلال، ارتفاع آن و تیزی بینایی شخص بیننده و دور بودن زاویه دید و عوامل دیگر که در دیدن ماه دخالت دارد. با این وجود اگر در شهر و کشوری دیدن ماه ثابت گردد در هر جایی دیگر که با آن کشور در پاره ای از شب، مشترک باشد، دیدن ماه ثابت است، اگر چه این دو محل، از نظر افق متفاوت باشند.

1709: استدلال شما بر ثبوت هلال با تولد نجومی آن چیست؟ و علمای دیگر چگونه بر عدم کفایت آن استدلال می‏کنند؟

– ماه پدیده ای زمانی به حساب می‏آید که وابسته و تابع نظام زمانی کل هستی است و از زمانی که خدا آسمان ها و زمین را آفریده است، پدید آمدن آن در وقت معین که– کم و زیاد نمی‏شود- تکرار می‏گردد. این رخداد وقتی اتفاق می‏افتد که تولد ماه با خروج آن از سایه ی زمین که در اصطلاح به آن «محاق» می‏گویند، صورت می‏گیرد. لحظه ی که تولد ماه بعدی، پس از آنکه قمر در ماه جاری بیست و نه  روز و حدود ساعت سیزده ساعت گذشت، بدون اینکه دراین وقت همیشگی حتی یک ثانیه ای، تغییری پیش آید، اتفاق می‏افتد. این رخداد با این وضعیت، پدیده ای در حال تکراری است که رابطه ای با دیدن ماه ندارد؛ همچنانکه این اتفاق در مورد شب و روز نیز صورت می‏گیرد. وقتی متخصصین نجوم وکسانی که گفته ایشان در باب تولّد ماه و خروج آن از محاق اطمینان آور است، شاهد این رخداد اند، این یعنی اینکه هلال در هستی وجود یافته است. در این وضعیت ما منتظر نمی‏مانیم تا پس از دیدن، به وجود آن حکم کنیم. ما بخاطر تأکید و اطمینان به وجود ماه، اضافه بر تولد ماه نجومی، عنصر دیگر را نیز در حکم مان افزودیم و آن ضرورت سپری شدن حدود ده ساعت پس از تولد ماه است تا در این مدت، ماه مقداری از قابلیت روشنایی برخوردار گردد که با چشم ناظر زمینی امکان دیدن آن ممکن گردد. پس از این مرحله به شروع ماه جدید حکم می‏کنیم، گرچه نتوان ماه را با چشم (غیر مسلح) دید. این حکم برای منطقه ای جاری است که در آن ماه دیده شود و نیز هر منطقه ای که با این محل در پاره ای از شب اشتراک داشته باشد. این حکم در این صورت بخش بزرگی از جهان به جز قسمت اندکی را شامل می‏گردد. این نظر همان نظری است که استاد ما ابوالقاسم خویی در کتاب خاصی که پیرامون این مسئله دارد، قایل به آن است. اما ایشان پیش از آنکه به مقتضای این نظر فتوا دهد، از دنیا رفتند.

اما آن دسته از علمایی که نظر مخالف این حکم را دارند، از حدیث شریفی که می‏فرماید: «شک به ساحت یقین نفوذ ندارد؛ با دیدن هلال روزه بگیر و با دیدن آن افطار کن.» اینگونه فهمیده اند که در شروع ماه قمری، دیدن با چشم در ذات خودش، مطلوب است؛ به نحوی که عمل «دیدن» حالت موضوعی است که در شروع ماه نقش دارد. براین اساس بدون آن (دیدن) حتی با وجود یقین به تولد ماه و رسیدن به مرحله بالایی از روشنایی، به حلول ماه، حکم نمی‏گردد. در حالیکه به نظر ما خصوصیتی در دیدن ماه با چشم، به خودی خود وجود ندارد، بلکه این امر تنها راه و وسیله ثبوت هلال و شروع ماه است، زیرا قرآن کریم عنوان ماه را موضوع حکم وجوب روزه قرار داده است و این عنوان چه با دیدن به وسیله چشم یا با شهادت یقین آور دانشمندان نجوم مبنی بر وجود و ظهور ماه، تحقق می‏یابد. این معنای »دیدن» همان چیزی است که در عرف عمومی از آن می‏فهمند. اگر کسی به شخص دیگری بگوید: «اگر سعید را در خانه اش دیدی، خبرم کن.» و برای آن شخص اتفاق افتاد که به وجود سعید در خانه اش از خلال تماس تلفنی یقین پیدا کند، در این صورت آن شخص باید فرد اول را از حضور سعید در خانه اش خبر کند، با اینکه وی را به چشم ندیده است، زیرا عرف از عبارت «وی را دیدم»، یقین به وجود وی را می‏فهمد و نه تنها دیدن با چشم را. حتی می‏توان این معنا را از همان حدیث شریف بدست آورد. در ابتدای این حدیث داریم: «شک در ساحت یقین نفوذ ندارد». از این سخن می‏توان بدست آورد که در این مقام آنچه مورد تأکید و اهتمام است، تحقق یقین بوجود ماه است. دیدن با چشم یکی از راهها و وسایل فراهم و موجود یقین است. بنابراین اگر یقین از راه دیگر بدست آمد، باید آنرا اخذ کرده و به مقتضای آن عمل کنیم، زیرا شک به ساحت یقین راهی ندارد.

از سوی دیگر به این نکته باید توجه کرد که اختلاف میان فقها تنها به این بخش از مباحث ثبوت هلال، منحصر نمی‏شود. بخش دیگر این اختلاف موضوع وحدت و تعدد افق است. این امر نیز مورد اختلاف علماء است حتی اگر آنان در مسئله پیشین، توافق کنند. پیش از این گفتیم که نظر ما در این زمینه این است که وحدت افق برای همه کشورهایی که در بخشی از شب مشترک باشند، بدون اینکه نحوه ثبوت هلال تفاوتی ایجاد کند، ثابت است. در حالی که دیگران معتقدند، افق ها به تعدد وقت غروب آفتاب، تعدد می‏یابد و تا وقتی که منطقه دیگر از نظر غروب آفتاب با منطقه ی که هلال در آن دیده می‏شود، یکی نباشد، به ثبوت هلال حکم نمی‏کنند، گرچه از نظر مکانی در مجاورت هم قرار داشته باشد. در کنار این دو نظر، نظر دیگری این است که کشورهای و شهرهای که در مغرب منطقه ی قرار دارند که در آن هلال دیده می‏شود، از نظر افق با هم یکی اند بر خلاف کشورها و مناطقی که در مشرق آن قرار دارد.

1710: مراد از اشتراک در بخشی از شب چیست؟

– یعنی این گفته درست باشد که بگویند: هلال پیش از غروب آفتاب در شهر دومی که با منطقه نخست در پاره ای از شب مشترک است، تولد یافته است.

1711: چه زمانی هلال قابل دیدن است و چه مقدار وقت پس پیدایش و تولد ماه ضروری لازم است تا ماه قابل دیدن گردد؟ ماه پس از غروب آفتاب چند دقیقه باید در افق بماند؟ هلال از آفتاب باید چند درجه فاصله داشته باشد؟

تمام آنچه را گفتید، گرچه در تحقق امکان دیدن هلال مهم است ولی مسئله با معتبر دانستن هریک از این شرط ها تفاوت می‏کند. هلال با خروج از محاق و دایره پرتو خورشید، دیده می‏شود؟ دراین صورت باید به قدری زمان بگذرد که بر سطح آن مقدار پرتو حاصل گردد که امکان دیدن آن با چشم غیر مسلح در صورت نبودن موانع، فراهم شود. شاید کمترین مقدار زمان برای دیدن ماه حدو سیزده ساعت و نیم باشد پس اگر هلال یک دقیقه بعد از غروب بماند ومشاهده ممکن باشد این امر برای اثبات وجود هلال کافی است.

1712: تفاوت میان علم «پیشگویی» و علم نجوم چیست؟

– «پیشگویی، علم نیست، بلکه صرفا افکاری است که می‏کوشد میان حرکت ستاره ها و کارهای انسان از نظر موفقیت و شکست، صلح و جنگ، شادی و غم، امنیت و نا امنی و… رابطه ای تعریف کند. این ها محض پندارهای بی دلیل و تهی از واقعیت است. اما علم نجوم، علمی است که هدف آن رصد حرکت ستاره ها و اجرام آسمانی به منظور پی بردن به نحوه ی آفرینش و معلومات دیگری است که از طریق رصد و مطالعه با وسایل مختلفی که در حیطه ی قدرت انسان است؛ ابزاری که اطلاعات قطعی بسیاری را در اختیار انسان می‏گذارد.

1713: اگر موضوع حکم شرعی پیدایش ماه و خروج آن از محاق باشد، ما می‏توانیم بر این اساس که محاسبات نجومی در این عرصه قطع آور است، به علم نجوم تکیه کنیم اما دقت علمی کامل برای اثبات جایگاه  و درجه ای که ماه در آن تبدیل به هلال می‏گردد، غیر قابل دسترسی است، بلکه از کلام نجومی ها و رصد گران نمی‏توان به اطمنیانی رسید و نهایت چیزی که می‏توان بدست آورد، قطع یا اطمینان به پیدایش ماه و خروج آن از محاق یا حیطه ی شعاع است؛ نه بیشتر. در حالیکه آنچه مطلوب است بیشتر از این است. با توجه به این امر چگونه ممکن است که ما بر بررسی های نجومی برای اثبات آغاز ماه قمری، اعتماد کنیم؟

– مسئله همین گونه است که شما می‏گویید، به همین جهت ما به پیدایش نجومی ماه یعنی خروج از محاق و یا از دایره ی شعاع آفتاب، بسنده نمی‏کنیم و اضافه بر این امکان دیدن آن را شرط کردیم.  شرط امکان دیدن ماه، امر ممکنی است که از خلال شواهدو قراین که همگان بر آن اتفاق دارند، میسر می‏گردد و لذا برای ما امکان دارد که به آنچه محل اتفاق همگان است، تکیه کنیم و به غیر آن اعتناء نکنیم. از باب نمونه اگر بگویند که دیدن هلال با گذشت شانزده ساعت از زمان پیدایش آن ممکن است؛ در کنار شرطهای دیگری که بهر حال باید در نظر بگیریم، و سپس به ما بگویند که این مقدار وقت برای دیدن ماه ضروری نیست و امکان دیدن آن با وقت کمتر میسر است؛ مثلا ممکن است که پس از گذشت چهارده ساعت آنرا دید، در این صورت باید همان شانزده ساعت را به عنوان قدر متیقن اعتبار داشت.

1714: اگر در شهری حلول ماه ثابت شد، آیا برای همه ی شهرها کافی است یا شرط است در هر شهری، ماه دیده شود؟

هر شهری و جایی وقت رؤیت هلال مربوط به خودش را دارذ، اما اگر در شهری حلول ماه ثابت گردید، این امر برای همه ی شهرهای که با این شهر در قسمتی از شب شریک باشد، ثابت است.

1715: حکم کسانی از مقلدین شما که روزی را روزه بگیرد که شما عید اعلان کرده اید، چیست؟

وی باید استغفار کند، زیرا روزه گرفتن روز عید با علم با آن و از روی عمد، حرام است.

1716: چه میزان اطمینانی بر محاسبات نجومی برای اثبات حلول ماه رمضان یا عید، می‏توان کرد؟

محاسبات علمی و نجومی مربوط به حرکت خورشید و ماه که متکی بر سازوکار جدید و پیشرفته است امروزه به سرحدی از دقت رسیده است که اطمینان آور است و اطمینان، در شناخت و فهم تکلیف حجّت است.

1717: آیا شما به وحدت افق معتقید؟

بلی، ما به وحدت افق قایلیم؛ به این معنا که اگر حلول ماه در شهری ثابت گشت، در همه ی شهرهایی که با این شهر در قسمتی از شب مشترک است، ثابت می‏گردد، گرچه این دو شهر افق واحد از نظر غروب خورشید، نداشته باشد.

1718: اگر تعداد شاهد عادل بر دیدن هلال ماه شوال شهادت دهند، آیا می‏توان بر اساس گفته ی آنها با وجود که مرجع اعلان عید نکرده است، افطار کرد؟

اگر شهادت بر دیدن ماه پس از خروج ماه از محاق باشد و شاهدان، عادل باشند در این صورت، شخصی که برای وی این امر حاصل شده است، باید به شهادت شاهدان عمل کرده و ترتیب اثر دهد.

1719: اگر علماء در اثبات هلال اختلاف کنند، تکلیف مکلف چیست؟

بر مکلف لازم است که بر اساس تقلیدش عمل کند. اطمینان به ثبوت هلال برای وی کافی است، گرچه برای مرجع تقلید ثابت نشده باشد.

1720: در صورتی که هلال ماه شوال ثابت گردد و لی افطار بخاطر وجود اختلاف در باب عید به بعد از زوال کشیده شود، آیا بر گردن مکلف چیزی است؟

اگر وی در روزی افطار کند که عید اعلان کرده اند، عمل وی صحیح است و چیزی بر ذمه ی وی نیست.

1721: از نظر شما این گفته که ماه رمضان فقط سی روز است، چقدر درست است و معنی «و لتمکلوا العده».که در قرآن کریم آمده است، چیست؟

این گفته، که ماه رمضان فقط سی روز است، صحیح نیست و روایات که دال بر این امر است قابل اعتماد نیست. مراد از «اکمال عده» در آیه شریفه، روزه گرفتن روزهای است که مکلف در طول ماه رمضان از دست داده است تا اینگونه روزه روزهای را که خدا بر بندگانش واجب گردانیده است، کامل گردد.

1722: برای کسی که در کره ی ماه زندگی می‏کند، ماه رمضان چگونه شروع می‏گردد؛ اگر فرض کنیم چنین امری ممکن باشد؟

– روزه از وی ساقط می‏گردد، زیرا حلول ماه رمضان بر شخصی که در غیر کره ی زمین بسر می‏برد، صدق نمی‏کند. بنابراین وی مشمول گفته ی خدای متعال «فمن شهد منکم الشهر فلیصمه» [1]نمی‏گردد.

1723: آیا با دیدن هلال با استفاده از تلسکوب بالگرد ماه رمضان ثابت می‏گردد؟

بلی، ثابت می‏گردد.

1724: چه وقتی واجب می‏گردد که به حکم حاکم شرعی در باب ثبوت هلال ملتزم گردیم؟

اعلان ثابت شدن ماه از سوی حاکم دو صورت دارد. یکبار این اعلان از سوی وی به عنوان حاکم اسلامی صورت می‏گیرد که در این صورت بر همه مردم التزام به این حکم واجب است ؛ بدون اینکه فرقی میان مقلدین وی و دیگران باشد. این ساحت به طور معمول، حوزه ی احکام ولایتی است. صورت دیگر اعلان این امر به عنوان مفتی و مجتهد و تنها به عنوان فتواست. که در این صورت فقط برای مقلدین اش الزام آورست.

1725: شما بر کدام رصدگاه های نجومی برای ثابت شدن هلال تکیه می‏کنید؟

ما بر بسیاری از مراکز علمی و نجومی مطمئن در جهان تکیه می‏کنیم تا از همخوانی معلومات و قطعی بودن آنها مطمئن گردیم و پس از آنکه بر این داده ها اطمینان یافتیم بر اساس آن به شروع ماه قمری حکم می‏کنیم.

1726: چرا بسیاری از علمای اسلامی نسبت به نظر شما در باب مشاهده علمی و نجومی ماه موضع منفی اتخاد کرده اند؟

زیرا بسیاری از علمای اسلامی معتقدند که «رؤیت» در حدیث شریف نبوی (صم للرؤیه و أفطر للرؤیه)، حالت و نقش موضوعی ایفا می‏کند، یعنی حکم روزه و افطار تابع هلالی است که دیده می‏شود و نه بر اساس محض عنوان ماه رمضان گرچه به روش علمی ثابت گردد. در حالی که ما معتقدیم «دیدن» صرفا وسیله ای برای ثابت شدن ماه است. زیرا قران کریم عنوان ماه را موضوع حکم قرار داده است؛ حال چه با روش علمی و قطع آور ثابت گردد یا با دیدن ماه و این همان چیزی است که عرف از «دیدن» می‏فهمد. اگر شخصی به دیگری بگوید: «اگر فلانی را دیدی خبرم کن» و واقعیت این باشد که فرد دوم آن کس را با چشمان اش نبیند، بلکه از طریق تماس تلفنی یا از راه دیگر به وجود وی اطلاع یابد، در این صورت عرف از او می‏طلبد که حضور آن شخص را به فرد نخست گزارش کند، زیرا آنان از سخن شخص اول این را می‏فهمند که وقتی از وجود آن شخص اطلاع یافتی، به شخص دوم اطلاع بده. شاید فقره ی نخست این روایت این معنی را تأکید بیشتر می‏کند: «الیقین لایدخله الشک؛ شک به حوزه ی یقین راه ندارد». در ادامه ی این حدیث آمده است که «روزه و افطار را با دیدن شروع کن» این سخن دلالت بر این امر دارد که یقین به حلول ماه اساس کار است و دیدن ماه جز وسیله ی از وسایل یقین نیست.

 

دوم: نیت روزه

س 1727: وقت نیّت روزه ماه رمضان چه زمانی است؟

زمان نیت، طلوع فجر است.

س 1728: در یوم الشک، چگونه باید نیّت کرد؟

– می‏توان نیت روزه ی قضایی و یا روزه مسحتبی کرد. اگر آن روز جزء ماه رمضان بود که روزه ماه رمضان را بجا آوردی و گرنه روزه ات بر اساس نیتی است که کردی.

س 1729: حکم کسی که روزه مستحبی با نیت ماه شعبان می‏گیرد و سپس روشن می‏گردد که اول ماه رمضان بوده است، چیست؟

– این روزه جزء ماه رمضان به حساب آمده و صحیح است.

س 1730: اگر مکلف در حال تردید در یوم الشک روزه گیرد و سپس معلوم گردد که کارش با واقعیت مطابق است، حکم اش چیست؟

– اگر آن روز به صورت تصادفی ماه رمضان باشد، روزه وی جزء ماه رمضان بوده و.صحیح است و اگر ماه رمضان نباشد، روزه وی مستحبی خواهد بود و در غیر این صورت اگر به عهده وی روزه قضا باشد، روزه قضایی به حساب آمده و ذمه او را بری خواهد شد.

س 1731: نیت روزه ی قضاء چگونه است؟

– اینگونه باید نیت کرد: «نیت می‏کنم فردا به عنوان قضایی روزه بگیرم.» واجب نیست که نیت را به زبان آوریم، بلکه نیت قلبی کافی است.

س 1732: آیا جایز است که تنها یک نیّت برای کل ماه رمضان انجام دهیم و آیا بر زبان آوردن نیبت واجب است؟

– بلی، جایز است. به زبان آوردن نیت واجب نیست، بلکه نیت قلبی کافی است؛ همچنانکه تجدید نیّت در هر روز واجب نیست.

س 1733: آیا جایز است که روزه نذر را به صورت روزه واجب غیر معین، نیّت کنیم؟

– مکلف باید معین کند که روزه از نذر خاصی است تا ذمه وی از نذر مورد نظر بری شود. اما اگر نذر به صورت مطلق باشد، عنوان واجب غیر معین بر آن منطبق خواهد بود.

س 1734: آیا نیت قضاء پس از فجر درست است؟

– زمان نیت روزه ی قضاء تا پیش از زوال ادامه می‏یابد لذا اگر مکلف پیش از زوال نیت روزه کند و افطار نکرده باشد، روزه اش صحیح است.

س1735: حکم روزه که مکلف در نیت آن دو دلی و تردید دارد، چیست؟

در صورت دو دلی و بازگشتن به نیت روزه، روزه صحیح است، گرچه احتیاط مسحتبی، اعاده روزه است.

س1736: در صورتی که روزه دار تصمیم بر افطار روزه اش بگیرد و سپس از این تصمیم اش منصرف گردد، پیش از آنکه افطار کند، حکم روزه اش چیست؟

در صورت عزم و تصمیم بر خوردن و افطار روزه، روزه باطل می‏گردد.

س1736: اگر مکلف از سر جهل و یا فراموشی (فراموش کند که ماه رمضان است.) نیّت افطار کند و سپس پیش از زوال دوباره نیت روزه کند، روزه اش صحیح است یا باید آن را قضاء کند؟

اگر افطار نکرده باشد، روزه اش درست است و قضاء هم ندارد.

س 1737: آیا می‏توان همزمان نیت روزه قضایی و مستحبی را به خاطر نیل به ثواب آن  در ماه رجب، انجام داد؟

– باید تنها نیت قضاء کند. اجر و ثواب بخاطر اینکه وی در ماه های مبارک چون رجب و شعبان روزه گرفته است، بخودی خود برای وی لحاظ می‏گردد.

س 1739: پس از طلوع فجر نیت روزه نذر کرده ام، آیا این روزه درست است؟

– در روزه های واجب معین به جز روزه ماه رمضان و واجب غیر معین نیت تا لحظه ی پیش از زوال صحیح است و لذا روزه ی شما درست است.

س 1740: آیا صحیح است که برای روزه مستحبی اندکی پیش از غروب نیت کنیم؟

– وقت نیت روزه ی مستحب تا پیش از غرب استمرار دارد؛ یعنی ولو اندکی پیش از زوال قرص خورشید؛ البته در صورتی که مکلف افطار نکرده باشد.

س 1741: اگر مکلف به این فکر افتد که برای مداوای درد سرش مسکنی بخورد و سپس پیش از آنکه افطاری بکند از این کار دوری نماید، روزه ی او باطل می‏گردد؟

– روزه ی او صحیح است. و چیزی بر گردن او نیست.

س 1742: اگر مکلف انگیزه های مختلفی برای روزه داشته باشد مانند قضای یک روز روزه ماه رمضان، وجوب وفای نذر و روزه ی مستحبی، در این صورت آیا باید نوع روزه ای را که می‏خواهد بجا آورد، معین سازد؟

– در این صورت باید معیّن کند.

س 1743: در روزه مستحبی معین، آیا باید مکلف نوع روزه را معین کند؟

– تعیین کردن واجب نیست.

س 1744: در صورتی که مکلف نیّت روزه ی مستحبی کند و سپس در طول روز متوجه شود که روزه ی قضاء بر گردن اوست، در این صورت صحیح است که وی از روزه ی مستحتبی به قضایی عدول کند؟

– اگر پیش از ظهر متوجه این امر گردد، بر وی واجب است که عدول کند و گرنه از وی به عنوان روزه ی مستحبی قبول می‏گردد.

س 1745: در روزه ی قضایی برای میت، آیا قصد نیابت از میت شرط است؟

– بلی، مکلف باید قصد نیابت کند و باید نیت کند که در حال امتثال امری است که به نیابت از دیگری بر عهده ی وی گذاشته شده است؛ چه این کار را داوطلبانه انجام می‏دهد یا در برابر آن اجاره ای دریافت می‏کند.

س 1746: آیا شخصی که بر گردن اش روزه ی قضای واجب است، می‏تواند به صورت داوطلبانه روزه شخص دیگری را بر عهده گیرد؟

– خیر، نمی‏تواند به صورت داوطلبانه این کار را بکند اما به صورت اجاره ای اشکال ندارد.

س 1747: آیا نیت خوداری از اموری که روزه را باطل می‏کند به صورت کلی کافی است یا باید به تفصیل آنها را بداند؟

– علم تفصیلی به آن لازم نیست و نیت امساک کلی کافی است.

س 1748: حکم کسی که در ماه شوال به قصد قضاء روزه می‏گیرد اما نیّت قضاء نمی‏کند، چیست؟

– در صورتی که وی قصد قضاء داشته باشد، روزه ی او صحیح است، زیرا نیّت همان عزم بر انجام کاری است.

س 1749: حکم کسی که نیت روزه مستحبی می‏کند اما درعین حال نیت کاهش وزن را هم دارد، چیست؟

– اگر نیت امر ضمیمه (کاهش وزن) به نحو شراکت باشد؛ به گونه ای که به نیّت تقرّب به خدا آسیب برساند، این امر موجب از بین رفتن ثواب و بطلان عمل می‏گردد. اما اگر انگیزه ی اصلی روزه باشد و نیت کاهش وزن در درجه ی دوم قرار دارد، روزه ی او صحیح است.

س 1750: اگر شخصی به خاطر خواب  پیش از اذان صبح،آرام بخشی مصرف کند و پس از غروب از خواب بیدار شود آیا روزه وی درست یا باید آنرا قضاء کند؟

– اگر در شب نیت روزه کرده باشد، روزه ی او باطل نمی‏گردد.

 

سوم: زمان روزه

س1751: غروبی که با تحقق آن افطار جایز است، چه زمانی است؟

– غروب آفتاب با ناپدید شدن قرص خورشید تحقق می‏یاید و بر مکلف لازم نیست– مگر از باب احتیاط مستحبی- که تا ناپدید شدن سرخی مشرقی، منتظر بماند بنابر این با غروب قرص خورشید در ورای افق، افطار جایز است.

س 1752: آیا واجب است که مدت تقریبا 20 دقیقه پس از غروب  قرص آفتاب برای افطار منتظر بمانیم؟

– این کار ضرورت و ارزشی ندارد درصورتی که به غروب آفتاب ولو با ناپدید شدن قرص خورشید در پشت افق، علم یابیم.

س1753:  از چه زمانی روزه دار باید از مبطلات روزه خوداری کند؟ و آیا مکلف می‏تواند زمانهای طلوع و غروبی را که در نشریات و یا تقویم های متداول و مورد استفاده، پیروی کند؟

– با اطمینان از اینکه این تقویم ها از شخص متخصص به نجوم و ستاره شناسی صادر شده است، می‏توان برای بدست آوردن وقت نماز و روزه بر آن اعتماد کرد. زمان امساک [خود داری] از وقت طلوع فجر است. البته مراد فجر صادق است و لذا أحوط آن است که مکلف اندکی پیش از طلوع فجر از مبطلات روزه خود داری کند.

س1754:  حکم روزه ی کسی که به صورت اشتباهی پس از طلوع فجر به خود داری [امساک] از مبطلات روزه روی آورده است، چیست؟

چنین کسی اگر جستجو کرده باشد و معتقد بوده است که هنوز شب است، روزه اش صحیح است. در غیر این صورت روزه اش باطل است و باید آنرا قضاء کند. اگر در حین خوردن تردید داشته است، گناهی نکرده است و کفاره ی بر وی نیست.

س 1755: آیا واجب است که نماز مغرب را پیش از افطار بجا آوریم؟

  • نه، واجب نیست.

س 1756: آیا  نوشیدن در صورت تردید در طلوع فجر، جایز است؟

– در صورت شک در طلوع فجر نوشیدن جایز است، ولی اگر روشن گردد که نوشیدن یا خوردن در پس از طلوع فجر بوده است، قضای آن روز واجب است و گناه و کفاره ای در کار نیست.

س 1757: آیا افطار کردن با وجود شک در غروب آفتاب، جایز است؟

– افطار جز با تحقق غروب جایز نیست.

س 1758: آیا برای من جایز است که در داخل هواپیما و با غروب آفتاب افطار کنم یا باید تا شهر مورد نظر منتظر بمانم؟

– با غروب آفتاب در هوا پیما می‏توانی افطار کنی.

س1759:  حکم افطار در کنار اهل سنت چیست؟

– با غروب آفتاب، افطار جایز است و از آنجایی که آنان با غروب قرص خورشید، اذان می‏دهند، می‏توان با آنان افطار کرد. اما احتیاط آن است که در صورت امکان به اندازه ی ربع ساعت افطار را به تأخیر اندازی. این کار بهتر است.

س 1760: آیا امساک [خود داری] یک ساعت پیش از طلوع فجر واجب است؟

– خود داری پیش ازطلوع فجر واجب نیست، اما از باب احتیاط این خود داری بهتر است. برای احتیاط کافی است که پنج دقیقه پیش ازطلوع فجر خوداری کنی.

س 1761: ما در کشور آلمان از مشکل تعین وقت طلوع فجر رنج می‏بریم، زیرا تقویم های مختلف و مربوط به نهادهای اسلامی مختلف، وجود دارد.  ازکدام تقویم ها باید استفاده کنیم؟

– تقویم های نجومی در تعیین وقت ها اختلاف ندارد. شاید سبب این ابهام این است که برخی تقویم های مربوط به مراکز شیعی اضافه بر تعیین وقت غروب و طلوع فجر به خاطر احتیاط در وقت غروب و طلوع فجر، اضافاتی می‏کنند.

س 1762: در روزنامه ها وقتی را برای خود داری و وقتی را برای نماز صبح معین می‏کنند، آیا مکلف باید بر اساس وقت خود داری، از خوردن و آشامیدن امساک کند یا وقت طلوع فجر؟

– خود داری در اساس باید هنگام طلوع فجر باشد. لذا بر مکلف لازم است که اگر به دقت و قت طلوع فجر را بدست نداند و بدست نیاورد که اندکی پیش از طلوع فجر خود داری کند بگونه ای که اندک زمانی پیش از طلوع فجر وی روزه دار باشد. این کار از باب احتیاط است. این وقت، همان وقت امساک [خود داری] است.

س 1763: آیا روزه گرفتن یک روزی کامل جایز است؟

– روزه گرفتن در شب به نیت روزه، جواز شرعی ندارد.

س 1764: شب در مملکتی که ما زندگی می‏کنیم به شدت کوتاه است، آیا برای ما جایز است که بر اساس زمانبندی موجود در نزدیکترین کشور اسلامی، افطار کنیم؟

– شما باید بر اساس غروبی که در کشور محل سکونت تان صورت می‏گیرد، افطار کنید و جایز نیست که بر مبنای غروب نزدیکترین کشور به شما چه اسلامی و یا غیر اسلامی، افطار نمایید.

س 1765: در نروژ ساعات روز تقریبا به 20 ساعت می‏رسد، حکم روزه در این سرزمین چیست؟

– واجب است که تمام روز را روزه بگیرید. بلی اگر مکلف توان روزه گرفتن در طول چنین روز بلندی را نداشته باشد به خاطر اینکه هم اکنون به وی ضرر می‏رساند و یا ترسی از ضرر وجود دارد، در این صورت می‏تواند افطار کند اما باید قضایی آنرا بجا آورد.

س 1766: مسلمانی در شهری نزدیک به منطقه ی قطبی زندگی می‏کند، او چگونه باید روزه بیگرد؟

– چنانچه در طول 24 ساعت شب و روز بر وی می‏گذرد، بر وی واجب است که روز ها، هرچند کوتاه یا طولانی باشد، روزه بگیرد. اما اگر شب و روز، به صورت مدت های طولانی و هفته ها بر وی بگذرد، روزه ی بر وی نیست و واجب است که بعد ها  قضای آنرا در جای دیگر بجا آورد.

س 1767: ساکنین مناطقی که شب و روز در آن شش ماهه است، چه تکلیفی در قبال روزه ماه رمضان دارند؟

– در چنین مناطقی بر آنان روزه واجب نیست، زیرا شروط روزه مانند آغاز آن از طلوع فجر و پایان آن با غروب، محقق نیست. ولی بعدها قضای آن بر آنان واجب است.

س 1768: آیا روزه ی یوم الشک واجب است؟

– واجب نیست اما اگر بعدا روشن گردد که آن روز جزء ماه رمضان بوده است، قضای آن بدون کفاره واجب است.

س 1769: اضافه بر عاشورا و عید فطر و قربان، در چه ماهها و روزهای دیگر روزه جایز نیست؟

روزه جز در روز عید فطر و عید قربان، حرام نیست. بنا بر این در روز عاشورا و غیر آن روزه حرام نیست.

 

چهارم شروط روزه

الف- مقدمه

س 1770: روزه چه شروط و احکامی دارد؟

– احکام روزه زیاد است. و مهمترین آنها عبارتند از: روزه دار باید در وطن اش باشد، از حیض و نفاس پاک باشد، بدن اش از بیماری که به روزه برای آن ضرر داشته باشد، سالم باشد و باید از مبطلات روزه پرهیز کند. این مبطلات عبارت است از : خوردن و آشامیدن، آمیزش و استمناء. همچین احتیاط واجب آن است که از روی عمد بر جنابت باقی نماند. همچین باید از اماله کردن با مایع (در دبر) خود داری کند و از استفراغ عمدی پرهیز نماید.

س 1771: افراد معذوری که روزه بر آنان واجب نیست، چه کسانی هستند؟

– این افراد عبارتند از: مریض، مسافر، پیر مرد و پیر زنی که قدرت روزه گرفتن را ندارند یا برای آنان بسیار دشوار و مشقت آور است، کسی که اگر روزه بگیرد بدن اش ضعیف می‏گردد یا دارای شغل های طاقت فرسایی است که نمی‏توانند با داشتن آن شغل روزه بگیرند و به خاطر هزینه های زندگی از آن کار نمی‏توانند چشم پوشند، کسی که بیماری تشنگی دارد، زن بارداری که وضع حمل اش نزدیک است و زن شیردهی که شیر اندکی دارد.

 

ب: بیمار نبودن

1772: آیا در صورت مشقت و یا ضرر داشتن روزه، افطار واجب است؟

به صرف دشوار بودن افطار جایز نیست، بلی اگر ضرر فعلی داشته باشد یا ترس ضرر باشد، می‏توان افطار کرد. خدای متعال می‏فرماید: «شَهْرُ رَمَضانَ الَّذی أُنْزِلَ فیهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَ بَیِّناتٍ مِنَ الْهُدى‏ وَ الْفُرْقانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ وَ مَنْ کانَ مَریضاً أَوْ عَلى‏ سَفَرٍ فَعِدَّهٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَرَ یُریدُ اللَّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لا یُریدُ بِکُمُ الْعُسْرَ وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّهَ وَ لِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلى‏ ما هَداکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ؛ ماه رمضان [همان ماه‏] است که در آن، قرآن فرو فرستاده شده است، [کتابى‏] که مردم را راهبر، و [متضمّن‏] دلایل آشکار هدایت، و [میزان‏] تشخیص حق از باطل است. پس هر کس از شما این ماه را درک کند باید آن را روزه بدارد، و کسى که بیمار یا در سفر است [باید به شماره آن،] تعدادى از روزهاى دیگر [را روزه بدارد]. خدا براى شما آسانى مى‏خواهد و براى شما دشوارى نمى‏خواهد تا شماره [مقرر] را تکمیل کنید و خدا را به پاس آنکه رهنمونیتان کرده است به بزرگى بستایید، و باشد که شکرگزارى کنید.[2]

س 1773: من از بالا بودن میزان قند بدنم رنج می‏برم که سبب  سرگیجه و تشنگی شدید می‏گردد؛ آیا این مقدار برای افطار کافی است؟

– اگر می‏ترسی که بیماری ات وخیم گردد یا ترس مشابه این، افطار برایت جایز است و بعدا باید روزه ات را قضاء کنی.

س 1774: اگر روزه دار پس از اذان ظهر خستگی شدید کند به گونه ای که توان به پایان رساندن روز را نداشته باشد، چه تکلیفی دارد؟

– اگر او توانایی  ادامه ی روزه را ندارد حتی اگر بعد از ظهر باشد، جایز است افطار کند و قضای روزه بر وی واجب است.

س 1775: آیا پزشک این حق را دارد که بیمار را به روزه نگرفتن دستور دهد در صورتی که معتقد به ضرر داشتن روزه برای بیمار باشد؟

– نقش پزشک این است که بیمار را از خطر و یا ضرر مطلع سازد. اگر بیمار با این وجود به ضرر نداشتن روزه اطمینان یابد، روزه گرفتن برای وی جایز بلکه واجب است به شرط اینکه اطمینان او بر داده ها و معلومات واقعی مبتنی باشد. در غیر این صورت همین که بیمار از ضرر نسبت به خودش بترسد یا این ترس از کلام پزشک برای وی حاصل گردد، افطار برای وی جایز است.

س 1776: من از وضعیت روحی بد و کم خونی رنج می‏برم؛ آیا برای من جایز است که در ماه مبارک رمضان روزه نگیرم؟

– در صورتی که روزه موجب افزایش بیماری ات یا مشقت طاقت فرسا و یا طولانی شدن مداوایت گردد و همچنین اگر این وضعیت روحی به خاطر مصرف دارو یا دلایل دیگر مانع روزه گرفتن ات گردد، می‏توانی افطار کنی.

س1777: آیا برای کسی که از روزه گرفتن احساس مشقت و سختی می‏کند، افطار جایز است؟

صرف مشقت و دشواری از موانع روزه نیست و لذا باید روزه بگیرد و افطار برای وی جایز نیست. مگر اینکه مشقت شدید باشد و یا سختی باشد که روزه موجب آن شده است یا آنرا افزایش داده است.

س 1778: آیا برای کسی که از تشنگی شدید رنج می‏برد، جایز است که به حد سیر آب شدن، آب بنوشد و سپس روزه اش را به اتمام رساند؟

– اگر مجبور شود به خاطر حفظ جان اش یا اجتناب از ضرر، جایز است افطار کند و باید قضای آن را بجا آورد و مستحب است که بقیه ی روز را خود داری کند.

س 1779: اگر بیماری فراموش کند که پیش از طلوع فجر داروی اش را مصرف کند، آیا می‏تواند در طول روز آن را مصرف کرده و روزه اش را به اتمام برساند؟

– جایز نیست که چنین کار کند مگر اینکه مصرف نکردن دارو به وی ضرری برساند. در این صورت جایز است داروی اش را مصرف کند این کار سبب بطلان روزه وی شده و باید بعدا قضای آنرا انجام دهد.

س 1780: آیا برای کسی که از سر درد شدید (میگرن) رنج می‏برد، جایز است که روزه اش را افطار کند؟

– برای کسی که بیمار است و یا از افزایش بیماری اش می‏ترسد در صورتی که روزه تأثیر منفی بر وی داشته باشد، افطار روزه جایز است اما باید قضای این روزها را بعدا در صورتی که قدرت یابد، بجا آورد.

س 1781: آیا برای کسی روزه او ناتوان می‏سازد بگونه ای که در صورت روزه داشتن نمی‏تواند کارش را انجام دهد، خوردن و افطار روزه جایز است؟

– اگر روزه به گونه ای بر کار وی تأثیر گذارد که او را متحمل ضرر کند یا در مشقت شدید قراردهد و او نتواند با  علاج مناسب وضعیت اش را بهبود بخشد، در این صورت برای وی افطار روه اش جایز است.

س 1782:  آیا استفاده از مغذی و تقویت کننده هایی مانند سرم و…روزه را باطل می‏کند؟

  • بلی سرم از مبطلات است اما شما در استفاده از آن و افطار معذورید و پس از ماه رمضان در صورتی که قدرت یابی باید قضای آن را بجا آوری و گرنه باید فقط فدیه بپردازی.

س 1783: من از دوران کودکی از کم خونی رنج می‏برم و بیشتر اوقات بیمارم و لذا روزه ی زیادی بر گردن ام هست که تعداد روزهای آن را نمی‏دانم، چگونه قضای آن را بجا آورم؟

– اگر این مقدار روزه بر اثر نداشتن قدرت و توانای قضای آن حاصل شده است، “خدای متعال آدمی را جز به میزان قدرت اش تکلیف نفرموده است”. دراین صورت واجبی که بر گردن توست این است که حدود سه ربع کیلو گندم و مانند آن برای هر روز روزه به فقرا بدهی.

 

ت : مسافر نبودن

س 1784: چه وقتی بر مسافر افطار روزه اش واجب است؟

– مکلف اگر مسافت  حدود22 کیلومتر و نیم را برود و همین مقدار را در برگشت طی کند، چه رسد به اینکه یک دفعه این مسافت را طی کند اگرچه قصد برگشت نداشته باشد، می‏تواند افطار کند و واجب است که روزه آن روز و روزهای را که در سفر باقی می‏ماند، قضاء کند، حتی اگر چیزی در طول روز نخورد و نیاشامد.

س 1785: آیا مسافرت بعد از زوال یا در شب ماه رمضان هم احکام سفر را دارد؟

– نه، بر چنین مسافرت های حکم مسافر روزه دار، مترتب نیست.

س 1786: آیا برای مسافر روزه گرفتن جایز است؟

– روزه در خلال سفر بدون شک باطل است، گرچه مسافر چیزی نخورد و نیاشامد. اما اگر مسافر پیش از زوال به وطن اش برگردد و در حال سفرش افطار نکرده باشد، نیت روزه کرده بقیّه روز را باید روزه بگیرد. همچنین اگر کسی بجایی برسد که در نظر دارد آنجا برای ده روز اقامت داشته باشد، در صورت افطار نکردن روزه اش باید نیت روزه کرده و روزه بگیرد.

س 1787: حکم کسی که شک می‏کند که از حد ترخص گذشته است یا نه، چیست؟

– احوط این است که روزه اش را به اتمام برساند و قضای آن را نیز بجا آورد.

س 1788: حد ترخص در هواپیما کجاست؟

– حد ترخص نقطه ای است که نشانه ها و علایم مسافر از نگاه ناظر وی ناپیدا گردد؛ بگونه ای که مسافر تبدیل به شبحی گردد. در این امر تفاوتی در وسایل سفر نیست، زیرا سفر هوایی با سفر زمین سنجیده می‏شود و همان مسافت برای آن لحاظ می‏گردد.

س 1789: آیا کسی که در فصل معینی از سال به طور مکرر به سفر کاری می‏رود، حکم کثیر السفر را دارد؟

– وقتی او ولو در این مدت معین به طور مکرر سفر می‏کند، کثیر السفر بر وی صدق می‏کند و لذا باید روزه اش را بگیرد و نمازش را تمام بخواند.

س 1790: در چه صورتی کثیر السفر بر انسان صدق می‏کند؟

– کثیر السفر کسی است که در ماه چهار بار و بیشتر از آن به سفر رود. در این حکم فرقی میان کسی که سفرش به قصد کار است یا سفر تحقیقی و یا غیر آن است، تفاوتی نمی‏کند.

س 1791: آیا روزه کسی که در روز ماه مبارک رمضان به سفر رود و پیش از زوال به وطن اش بازگردد، باطل می‏گردد؟

– اگر سفر اتفاقی باشد و مکلف پیش از زوال به وطن یا محل اقامتش بازگردد، می‏تواند نیت اش را تجدید کرده و روزه اش را به اتمام برساند، اگر در حال سفر روزه اش را افطار نکرده باشد.

س 1792: دانشگاه من از محل زندگی ام به اندازه مسافت شرعی (که روزه شکسته می‏شود) دور است؛ در هفته سه بار به دانشگاهم می‏روم؛ آیا واجب است که روزه بگیرم؟

– بر تو واجب است که روزه بگیری، زیرا کثیر السفری.

س 1793: حکم روزه کسی که پس از زمان افطار به محل اقامتش باز می‏گردد، چیست؟

– اگر سفر وی از شهر خودش و پس از زوال باشد، روزه اش صحیح است و چیزی برگردن او نیست.

س 1794: آیا در سفر می‏شود به صورت دلبخواهی روزه گرفت؟

– روزه در سفر به طور مطلق نادرست، جز در صورت نذر.

س 1795: آیا سفر در ماه مبارک رمضان و تنها به قصد افطار جایز است؟

– بلی، جایز است.

س 1796: آیا برای مکلف جایز است که مسافت شرعی را تنها برای افطار طی کند؛ با توجه به اینکه او این مسافت را با ماشین می‏پیماید و فشار و سختی را تحمل نمی‏کند؟

– برای روزه دار مسافرت به طور اختیاری و بدون ضرورت جایز است. و می‏تواند با این سفر افطار کند. اجازه افطار مشروط به وجود مشقت نیست، بلکه هبه ای از سوی خدای متعال برای مسافر است؛ آنگونه که در برخی رویات آمده است. این امر تشریع تعبدی از جانب خداست و باید به آن گردن نهاد.

س 1797: من در امور هواپیمایی و پرواز کار می‏کنم؛ برخی اوقات روزه گرفتن در حین کار به خاطر کارهای زیاد و ضرری که ناشی از کم آبی بدن است، دشوار می‏گردد وضعیت بگونه ای است که ما به بر اساس قانون سلامت ملزم هستیم که جامی از آب را در مدتی که از نصف ساعت در شرایط عادی تجاوز نمی‏کند، بنوشیم.آیا در صورت وجود مشقت بزرگ و ترس از ضرر، افطار جایز است؟ با توجه به اینکه من پیش از سفر از این از مشقت این روزه گرفتن و حتی محال بودن آن اطلاع دارم، از همان اول افطار کنم یا تا اینکه افطار را تا زمانی که وضعیت که تحمل ادامه آنرا ندارم، به تأخیر اندازم؟

– بر اساس فرض فوق، افطار جایز است. و اگر ضرورت ایجاب کند که پیش از شروع سفر افطار کنی، افطار جایز است.

س 1798: مسافر در چه شرایطی می‏تواند روزه دار باقی بماند در صورتی که کارش منوط به سفر نباشد و کثیر السفر هم نباشد؟

– او می‏تواند روزی را که به شهرش پیش از زوال بر ‏گردد، اگر در خلال سفر افطار نکرده باشد، روزه بگیرد و همین طور اگر شروع سفرش پس از زوال باشد، واجب است که روزه اش را به اتمام رساند.

س 1799: کار من طوری است که در طول ماه رمضان باید برای مدت های کوتاه دو  روز یا سه روز، در شهرها و کشورهای متعدد سفر کنم؛ آیا در خلال سفر می‏توانم روزه بگیرم؟ حکم سفری که بعد از ظهر صورت می‏گیرد، چیست؟

– اگر میانگین سفرهایت حداقل چهار بار در ماه باشد، هر جایی که بروی باید نمازت را تمام خوانی و روزه ات را بگیری. اما اگر این چنین نباشد و این سفر ها فقط در طول ماه مبارک رمضان باشد، اگر قصد اقامت ده روز و یا بیشتر از آن نکنی، باید روزه ات را افطار کنی. اما اگر سفرت بعد از شروع شود، باید روزه ات را به اتمام رسانی.

س 1800: اینجانب کارمند یکی از وزارت خانه دولتی می باشم، بعلاوه مغازه هایی نیز دارم. در ماه مبارک سفرهای من به خارج برای تأمین کالاهای تجاری، افزایش می‏یابد، حکم نماز و روزه من در این اوقات چیست؟

– واجب است که در مسافرت افطار کنی و بعدا قضای آن را انجام دهی در صورتی که زیادی سفرت به یک ماه محدود گردد.

س 1801: آیا جایز است که مسافر پس از عبور از حد ترخص از روی اختیار، روزه اش را ادامه دهد؟

– اگر نیت پیمودن مسافت شرعی را داشته باشد و از حد ترخص بگذرد، روزه اش صحیح نیست  و مستحب است که (از خوردن و آشامیدن …) خود داری کند و قضای روزه بر وی واجب است.

س 1802: شغلم اقتضاء دارد که در شهر با فاصله ی 50 کیلومتری از محل اصلی کارم، بروم. البته این امر تنها در مدت شش هفته است که دو روز یا سه روز را در آن شهر سپری می‏کنم وسپس به محل اصلی کارم باز می‏گردم. آیا در این مدت دو یا سه روز فوق باید روزه بگیرم؟

– در مدت فوق باید افطار کنی به جز روزهای که بعد از ظهر راه بیافتی یا پیش از زوال به محل کار یا وطنت بازگردی و چیزی هم نخورده باشی. مگر اینکه در اصل کثیر السفر باشی؛ یعنی میانگین سفرت در طول ماه حداقل چهار مسافرت باشد که در این صورت باید روزه ات را بگیری و نمازت را تمام بخوانی حتی اگر در محل دوم کارت باشی.

س 1803: حکم کسی که در حال مسافرت روزه می‏گیرد، چیست؟ آیا باید کفاره بپردازد؟

– اگر سفر وی موجب افطار گردد، فقط بر او واجب است که قضای آن روز را بجا آورد و کفاره بر وی نیست.

س 1804: آیا مسافر در ماه مبارک رمضان روزه اش را باید به قصد وجوب افطار کند یا مستحب؟ حکم کسی که افطار نمی‏کند چیست، زیرا خدای متعال می‏فرماید: «وَ أَنْ تَصُومُوا خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ»؟[3]

– افطار مسافر اجازه دادن نیست، بلکه دستور قطعی است. رسول خدا (ص) گروهی را که در حال سفر افطار نکرده نبودند، عصیان کار نام بردند. اما گفته ی خدای متعال که می‏فرماید: «أَیَّاماً مَعْدُوداتٍ فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مَریضاً أَوْ عَلى‏ سَفَرٍ فَعِدَّهٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَرَ وَ عَلَى الَّذینَ یُطیقُونَهُ فِدْیَهٌ طَعامُ مِسْکینٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَهُوَ خَیْرٌ لَهُ وَ أَنْ تَصُومُوا خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُون‏»؛  [روزه در] روزهاى معدودى [بر شما مقرر شده است‏]. [ولى‏] هر کس از شما بیمار یا در سفر باشد، [به همان شماره‏] تعدادى از روزهاى دیگر [را روزه بدارد]، و بر کسانى که [روزه‏] طاقت‏فرساست، کفاره‏اى است که خوراک دادن به بینوایى است. و هر کس به میل خود، بیشتر نیکى کند، پس آن براى او بهتر است، و اگر بدانید، روزه گرفتن براى شما بهتر است.[4]، به اصل روزه مربوط است نه به روزه گرفتن در سفر.

س 1805: در چه صورتی بر مسافر واجب است که روزه بگیرد؟

– در صورتی بر مسافر روزه گرفتن واجب است که نیت اقامت ده روز را بکند یا سفر او  با عبور از وطن اش، پیش از زوال قطع گردد، یا اینکه پس از زوال سفر کند و یا کثیر السفر باشد.

س 1806: به خاطر ندانستن حکم در ماه رمضان و در حال مسافرت روزه گرفتم؛ آیا اعاده آن بر من واجب است؟ اگر تعدادی این روزها را نمی‏دانستم حکم من چه بود؟

– روزه مسافر که جاهل به حکم است، صحیح است و قضای آن واجب نیست.

س 1807: حکم کسی که به خاطر قصد سفر نیت افطار می‏کند و سپس از سفر منصرف می‏گردد، چیست؟

– تا وقتی که به سفر نرفته، روزه دار باید روزه اش را به پایان برد و جایز نیست که افطار کند.

 

ث- پاکی از حیض و نفاس

س 1808: از التهابات حاد در مجرای ادرارم رنج می‏برم؛ بگونه ای که با مصرف دارو تکه های از خون را (همراه با ادرار می‏بینم) در این وضعیت روزه و نماز بر من واجب است؟

– اگر منبع این خون زخم و جراحت باشد، به روزه و نماز زن اشکالی وارد نمی‏سازد.

س 1809: اگر زنی در روز دوم عروسی اش خونی ببیند، آیا بر وی اعاده ی روزه آن روز واجب است؟

اگر خون مذکور به خاطر پاره شدن پرده بکارت باشد، روزه وی صحیح است.

س 1810: آیا زنی که در ماه رمضان پس از طلوع فجر پاک گردیده است، و افطاری هم نکرده است، می‏تواند روزه آن را تکمیل کند؟

– اگر طهارت پس از طلوع فجر حاصل شده است، روزه ی آن روز وی صحیح نیست و باید آنرا قضاء کند و خود داری بقیه ی روز بر وی واجب نیست.

س 1811:  عادت ماهانه ی من بین شش و هشت روز است و در روز ششم (شب هفتم) خون قطع گردید. تا ظهر روز هفتم از قطع کامل آن مطمئن نبودم و لذا روز هفتم روزه نگرفتم. آیا بر من پرداخت کفاره واجب است؟

– اگر  روزه ی روز هفتم ممکن بوده است، قضای آن روز بر تو واجب است و کفاره ای بر تو نیست.

س 1812: آیا بر زن مستحاضه واجب است که پیش از طلوع فجر در ماه رمضان، غسل کند؟

– جایز است که غسل را به بعد از طلوع فجر به تأخیر اندازد و روزه وی صحیح است.

س 1813: حکم روزه ی زن مستحاضه ای که غسل استحاضه را انجام نداده است، چیست؟

روزه اش صحیح است.

س 1814: آیا روزه ی زنی که در حال استحاضه است، صحیح است؟

– روزه اش صحیح است.

س 1815: حکم زنی که در طول عادتش در ماه مبارک  رمضان روزه اش را افطار نمی‏کند، چیست؟

– بر وی واجب است که قضای این روز ها را انجام دهد، زیرا روزه وی در مدت عادتش صحیح نبوده است. اگر افطار نکردن وی به قصد روزه گرفتن و به عنوان حکم شرعی باشد، حرام است.

س 1816: حکم زنی که به گمان عادت ماهیانه (حیض) روزه اش را افطار می‏کند و سپس برای اش روشن می‏گردد که خون استحاضه است، چیست؟

– واجب است که قضای آن روزها را بجا آورد و کفاره ای بر وی نیست.

س 1817: آیا برای من جایز است که در ماه رمضان روزه گیرم در حالی که مدام پس از نفاس خون می‏بینم؟

این خون، خون استحاضه به حساب می‏آید؛ لذا بر تو واجب است که روزه و نمازت را انجام دهی در عین حالی که احکام زن استحاضه را باید بجا آوری.

س 1818: درصورتی که زن در ایام عادتش خون بیند و این خون اندک باشد و صفات خون حیض را نداشته باشد، آیا روزه او باطل می‏گردد؟

– اگر  زن در روز ماه مبارک رمضان این خون را مشاهده کند و در ایام عادت اش قرار داشته باشد، روزه اش باطل می‏گردد؛ گرچه خون اندک باشد و صفات حیض را نداشته باشد.

س 1819: اگر زن خون اندکی بیند که شبیه خون عادت ماهیانه ی وی باشد، آیا روزه ی او باطل می‏گردد؟

– اگر خون دوام داشته باشد و در زمان عادت ماهیانه ی او باشد، این زن حائص به حساب آمده و باید روزه و نمازش را ترک کند.

س 1820: حکم زنی که از حیض پاک می‏شود و پیش از طلوع فجر غسل نمی‏کند، چیست؟

– اگر پاکی پیش از طلوع فجر اتفاق افتاده و مکلف از روی عمد غسل نکرده باشد، بر او قضاء و کفاره هردو واجب است. و اگر پاکی پس از طلوع فجر رخ داده وی باید تنها قضای آن روز را انجام دهد.

س 1821: آیا برای زن جایز است که برای قطع عادت ماهیانه اش در ماه رمضان، قرص مصرف کند؟

– در صورتی که برای او ضرری نداشته باشد، جایز است و روزه اش در این روزها صحیح است.

 

ج – روزه ی سالخوردگان

 

س 1822: مادرم 75 ساله است و از بیماری های زیادی مانند سر درد شدید، کاهش بینایی، درد مفاصل و فشار خون بالا، رنج می‏برد با این حال می خواهد روزه بگیرد. حکم روزه ی او با علم به اینکه روزه منجر به اذیت اش می‏گردد، چیست؟

– روزه بر او واجب نیست، بلکه اگر برای اش ضرری داشته باشد، اصلا جایز نیست.

س 1823: آیا بر پیر مرد و پیر زنی که از روزه گرفتن معذور است، پرداخت فدیه واجب است؟

– فدیه از مکلف وقتی به مرحله ی سالخوردگی می‏رسد، ساقط می‏گردد. این مرحله ی عمر از هفتاد سالگی شروع می‏شود؛ در صورتی که نتواند روزه بگیرد. در این حکم فرقی میان مرد و زن نیست. همچنین قضایی نیز بر آنها نیست.

 

ح – روزه ی زن باردار و شیرده

س 1824: زنی بار داری است که دچار تنگی نفس شده است؛ این مشکل مستلزم نوشیدن آب زیادی است، آیا با توجه به این مشکل افطار برای وی جایز است؟

– اگر تنگی نفس به خاطر روزه گرفتن است یا اینکه روزه باعث افزایش آن است و این وضعیت به او و جنین اش ضرر می‏رساند و یا اینکه با مشکل فوق تحمل تشنگی را ندارد، افطار برای وی جایز است.

س 1825: زن بارداری است که پزشک توصیه کرده است که روزه نگیرد، زیرا روزه داری به جنین وی ضرر می‏رساند، آیا برای او افطار جایز است؟

– اگر او از آسیب دیدن خود و یا جنین اش می‏ترسد، جایز است که افطار کند، ولی اگر افطار به خاطر جنین اش باشد، در این صورت باید برای هر روزی سه ربع کیلو آرد یا گندم و نان، فدیه پردازد.

س 1826: آیا برای زن شیرده در صورتی که روزه تأثیر منفی بر رشد کودک او داشته باشد، جایز است که روزه اش را در ماه رمضان افطار کرده و بعد ها قضای آنرا بجا آورد؟

– با ترس از ضرر به کودک اش و در صورتی که جایگزینی برای شیر دادن نباشد، می‏تواند افطار کند.

س 1827: من زن بارداری ام که گاهی و  به طور معمول در صبح استفراغ می‏کنم. من روزه می‏گیرم با این وجود آیا بر من واجب است که روزه بگیرم و واجب است که قضای روزهای را که استفراغ کرده ام بجا آورم؟

– استفراغ غیر عمدی، روزه را باطل نمی‏کند و لذا قضاء بر شما واجب نیست. اگر هراس از آن داری که به بچه ات اسیب برسد، جایز است که افطار کنی و قضای آنرا بعدا بجا آوری و در صورتی که هراس ات نسبت به بچه ات باشد، باید کفاره نیز پرداخت نمایی.

 

خ- شرایط دیگر روزه

1828: دختری ده ساله ای است که توان بدنی اش  بگونه ای ضعیف است؛ که نمی‏تواند روزه را  تا آخر روز ادامه دهد، تکلیف وی چیست؟

– از نظر ما روزه در اصل بر او واجب نیست، زیرا ما سن تکلیف دختران را 13 سال قمری می‏دانیم یعنی 12 سال و هفت ماه و بیست روز میلادی می‏دانیم (ملاک دوم تکلیف)یا اینکه پیش از این مدت خون حیض بیبیند.

س 1829: شخصی است که در حدود ده سال روزه نگرفته است. دراین مدت دچار هیستری بوده است  که  حالت شبیه به جنون یا بیماری های روانی است. چه کند تا نسبت به کارش بری الذمه گردد؟

– اگر این بیماری مانع روزه گردد و در طول این سالها دوام داشته است، بر وی کفاره و قضاء نیست. بلی، باید برای هر روز سه ربع کیلو گندم فدیه دهد. اما اگر این حالت هیستری، موجب زوال عقل او گشته باشد، هیچ چیز حتی فدیه بر عهده او نیست.

س 1830: آیا بر کسی که روزه می‏گیرد اما نماز نمی‏خواند، واجب است که روزه اش را قضاء کند؟

– روزه اش صحیح است و بر او واجب است که توبه و استغفار کرده و التزام کامل به نماز داشته باشد.

س 1831: آیا برای زن جایز است که برای عادت نشدن در ماه رمضان و برای اینکه روزه اش  را بگیرد، قرص مصرف کند؟

– اگر باعث ضرر به وی نگردد، جایز است.

س 1832: اگر کافری در روز ماه رمضان، مسلمان گردد، آیا روزه ی آن روز او، صحیح است؟

– بلی، صحیح است.

س 1833: آیا روزه بر کافر واجب است؟

– کافر مکلف به فروع دین نیست و لذا به  خاطر ترک آن مؤاخذه  نمی‏گردد، زیرا او نخست به خاطر کفرش مورد عقاب قرار می‏گیرد. به همین جهت گفته اند که پس از کفر، گناهی در کار نیست.

س 1834: من یک زن  مسیحی ام اما همدلی و علاقمندی زیادی نسبت به دین اسلام دارم. در خلال ماه رمضان یک بار در هفته روزه می‏گیرم تا با مسلمانان در روزه داری شان شریک باشم. من معنی روزه گرفتن را درک می‏کنم. روز جمعه ای نشریه «بینات» را از ایستگاه أیتام خریدم و در بخش مربوط به «فقه زندگی» این عبارت را خواندم: «در وجوب روزه امور زیر شرط است … از جمله: نخست، اسلام؛ بنا براین روزه بر کافر واجب نیست و اگر  کافر روزه بگیرد، روزه او صحیح و قبول نیست. من می‏دانم که روزه بر غیر مسلمان واجب نیست اما جمله : «اگر کافر روزه بگیرد، روزه او صحیح  و قبول نیست»، از طرد و رد شدید «دیگری» حکایت دارد. من احساس کردم این گفته خطاب به من است و به من می‏گوید: «روزه ات قبول نیست.» آیا این برداشت درست است؟ و آیا کلمه «کافر» غیر مسلمانی را هر طور که باشد، در بر می‏گیرد؟ و آیا روزه چنین کسی هرچند که نیت اش نیک باشد، پذیرفته نیست؟ اگر چنین نیست، این گفته را باید چگونه فهمید؟

– ما همدلی و علاقمندی و  گرایش شما  را به دین اسلام ارج می‏نهم و به همین جهت از شما می‏خواهم که حکم شرعی فوق را به  عنوان طرد و رد دیگری تلقی نکنید، زیرا  دین اسلام همگان را به گشاده رویی و شناخت از این دین و گفتگو به گونه ای نیک و سودمند، فراخوانده است. باید به این نکته توجه کنید که معنی لفظ «کفر» در لغت، انکار است. به همین جهت گاه  برای مسلمانی که برخی واجبات راترک می‏کند، نیز به کار می‏رود. چنانکه در آیه ای، مسلمان تارک حج را با عنوان کفر توصیف می‏کند. از سوی دیگر، قبولی عمل صالح در پیشگاه خدای متعال شروطی دارد، از جمله اینکه عمل انسان برخاسته از تصدیق پیامبر(ص) و اعتقاد به نبوت و درستی دیانت و تشریعات او باشد. با این حال اگر همدلی و نزدیکی تو به آموزه های اسلامی، دور چنین اعتقادی بچرخد، تو با مسلمانان در اعتقاد زیربنایی آنان شریک هستی و کافر به حساب نمی‏آیی و در این صورت عمل ات پذیرفته است؛ گرچه نیازمند  به تعالی و بهتر شدن است. اما اگر چنین اعتقادی نداری، کار شما کار شایسته است اما نه از جایگاه ایمان به اسلام که روزه جزئی از شریعت آن به حساب می‏آید، بلکه عمل شما به عنوان یک کار خوب به معنای عام، ارزشمند خواهد بود. این کار شبیه کار مسلمانی خواهد بود که بخشی از اعمال مسیحی ها را مانند ازدواج در کلیسا را انجام دهد. این کار از وی به عنوان یک مسیحی پذیرفته نیست، زیرا وی  به فلسفه و راز ازدواج در کلیسا که مبتنی بر اعتقاد مسیحی است، اعتقاد ندارد، بلکه در نظر مسیحی ها از این جهت که در کلیسا به وقوع پیوسته، کار خوبی است.

س 1835: آیا روزه از کسی که نماز نمی‏خواند و تنها روزه می‏گیرد، صحیح است؟

– روزه ی او صحیح است و باید قضای نمازهای را که از دست داده است، بجا آورده و از خدای متعال که کوتاهی و تقصیر وی را در این خصوص بخشد.

س 1836: آیا واجب است که در ماه رمضان پیش از طلوع فجر به خاطر خوردن سحری، از خواب بیدار شوم؟

– خوردن سحری واجب نیست اما به خاطر  کسب توانایی برای روزه داری، مستحب است. همچنین بیداری در سحر به خاطر عبادت، مستحب است.

س 1837: مراد از روزه «دهر» چه روزه ای است و حکم آن چیست؟

– روزه ی دهر به این معناست که مکلف تمام عمر را به جز روزهای عید فطر و عید قربان روزه بگیرد. روزه برای کسی که توان اش را داشته باشد به خودی خود و لو در تمام عمر به شرط اینکه ضرری نداشته باشد، چنانکه در حدیث آمده است که نخستین پنجشنبه در دهه ی اول و اولین چهارشنبه در دهه ی میانه و پنجشنبه آخر در دهه ی پایانی هر ماه معادل روزه ی کل عمر است.

س 1838: نظر شما در باره ی کسی که سحری قرص خواب آور می‏خورد تا روز بعد را در خواب باشد و احساس گشنگی و تشنگی نکند، چیست؟

– این کار جایز است اما مکلف را از معنویت ماه  روزه محروم می‏سازد.

پنجم : مبطلات روزه

الف مقدمه

س 1839: مبطلات روزه کدامند؟

– آنچه روزه را باطل می‏کند عبارتند از: خوردن، آشامیدن، آمیزش، تمام کارهای عمدی که به منجر به خروج منی می‏گردد و باقی ماندن عمدی بر حیض و نفاس تا طلوع فجر در عین قدرت تطهیر پیش از طلوع فجر. همچنین بر اساس احتیاط واجب اماله کردن با مایع و استفراغ عمدی و همین طور باقی ماندن عمدی بر جنابت نیز روزه را باطل می‏کند.

1840: آیا مبطلات روزه در ماه رمضان و غیر این ماه، یکی است؟

– در مبطلات روزه، تفاوتی روزه ی واجب و مستحب و ماه رمضان و غیر آن نیست. بلی باقی ماندن عمدی بر جنابت، روزه ی مستحب گرچه با نذر و مانند آن  واجب شده باشد، را باطل نمی‏کند.

 

ب: خوردن و آشامیدن

1841: حکم کسی که از روی سهو چیزی را می‏خورد و بدین گمان که روزه اش باطل شده است، افطار می‏کند، چیست؟

– خوردنی که از روی سهو صورت می‏گیرد به روزه ی مستحب یا واجب و چه روزه ی اداء باشد یا قضاء، اشکالی ایجاد نمی‏کند و کسی که به گمان بطلان روزه اش، افطار می‏کند، واجب است که تنها قضای آن را بجا آورد و کفاره بر وی واجب نیست.

س 1842: پس از طلوع فجر به این گمان که شروع خود داری از زمان طلوع آفتاب است و نه اندکی پیش از طلوع فجر، آب نوشیدم؛ تکلیف من چیست؟

– روزه ات باطل است و باید قضای آنرا بجا آوری اما کفاره بر تو واجب نیست.

س 1843: حکم قورت دادن زیاد آب دهان در حال روزه داری چیست؟

– قورت دادن آن جایز است و روزه با آن باطل نمی‏گردد.

س 1844: آیا قورت دادن خلط، جایز است و اشکالی برای روزه (ماه رمضان) ایجاد نمی‏کند؟

– قورت داد آن جایز است و  روزه باطل نمی‏کند.

س 1845: آیا قورت دادن ترشحات و موادی که از بینی می‏ریزد، اشکالی برای روزه ایجاد می‏کند؟

خیر، این مواد و همچنین ترشحات و خلط های که از سینه بالا می‏آید حتی اگر به فضای حلق برسد، اشکالی برای روزه ایجاد نمی‏کند اما اگر مکلف بتواند، بهتر است که آنرا بیرون انداخته و نبعلد.

س 1846: آیا چشیدن طعم غذا روزه را باطل می‏کند؟

– برای آشپز جایز است که مزه ی غذا را بچشد و روزه ی او در عین احتیاطی که باید در قورت ندادن غذا بکند، باطل نمی‏گردد.

س 1847: گاه روزه دار در طول روز مزه ی غذا را در دهان اش احساس می‏کند، آیا این امر سبب بطلان روزه ی وی می‏گردد؟

– احساس طعم غذا در دهان، اشکالی برای روزه ی او ایجاد نمی‏کند، حتی اگر مکلف غذا را بجود و سپس از دهان اش دور ا ندازد و چیزی از آن را نبعلد، اشکالی برای روزه اش ندارد.

س 1848: آیا آدامس جویدن روزه را باطل می‏کند؟

– در صورتی که در حال جویدن اجزای آن تحزیه نگردد و عصاره ی از آن به داخل (معده) نرود، روزه را باطل نمی‏کند.

س 1849: حکم روزه ی کسی که پس از طلوع فجر  به گمان باقی ماندن وقت سحری، چیزی بخورد، چیست؟

– اگر مکلف به تحقیق و پرس و جو پرداخته اعتقاد به عدم طلوع فجر داشته است، روزه اش باطل نیست. در غیر این صورت باید قضای آن را بجا آورد و کفاره بر وی واجب نیست.

س 1850: آیا برگرداندن غذا از حلق، موجب بطلان روزه می‏گردد؟

– اگر این کار غیر عمدی باشد، سبب بطلان روزه نمی‎گردد.

س 1851: آیا بلعیدن خون همراه با با بزاق دهان، روزه را باطل می‏کند.

– بلعیدن خون حرام و از مبطلات روزه است.

س 1852: آیا بخاری که هنگام حمام کردن بر می‏خیزد، روزه را باطل می‏کند؟

– بخار موجب بطلان روزه نمی‏گردد.

س 1853: آیا سیگار کشیدن روزه را باطل می‏کند؟

– سیگار کشیدن در کل حرام است، گرچه از مبطلات روزه نیست. در ماه رمضان این حرمت به خاطر هتک حرمت ماه مبارک دوچندان می‏شود و به همین جهت بهترین اعمال در این ماه پرهیز از محرمات الهی است.

س 1854: آیا جایز است که روزه دار آرام بخش نیکوتن بر دست اش بگذارد؛ امری که سبب می‏گردد او در خلال مدت روزه داری، (آثار) نیکوتن را در خود داشته باشد؟

– این کار جایز است، مگر اینکه این کار به ضرری منجر گردد که سیگار کشیدن در پی دارد؛ در این صورت حرام خواهد بود، زیرا ضرر زدن به خود حرام است. اما بهرحال نیکوتن جزء مبطلات روزه نیست.

س 1855: آیا در خلال روزه ماه رمضان، مضمصه کردن برای وضو و غیر آن جایز است؛ با این فرض که اثر آب در داخل دهان می‏ماند. آیا واجب است که آنرا دور بریزیم [تف کنیم]؟

– مضمصه برای روزه دار به طور مطلق جایز است. و تا وقتی که مکلف هنگام مضمضه آب را از دهان اش خارج سازد،- که به صورت طبیعی چیزی در دهان باقی نمی‏ماند- تف کردن واجب نیست و اثر باقی مانده (پس از خروج آب از دهان) اشکالی به صحت روزه وارد نمی‏سازد.

س 1856: آیا ورود غبار غلیظ به دهان، از مبطلات روزه است؟

– غبار غلیظ از مبطلات نیست اما احتیاط مستحب آن است که از آن دوری شود.

س 1857: من از تنگی نفس رنج می‏برم و در برخی وقت ها لازم می‏شود که دارو مصرف کنم. این دارو قطرات ریز آب مانند بخار است. حکم این مدل داروها چیست؟ و آیا روزه را باطل می‏کند؟

– استفاده از بخار تا وقتی که مایع پیدا و قابل دیدنی را که روزه دار آن را بخورد در بر نداشته باشد، اشکالی به صحت روزه نمی‏زند.

س 1858: آیا قطره ی چشم از مبطلات است؟

نه، از مبطلات نیست.

س 1859: آیا قطره ای که روزه دار در بینی اش می‏ریزد، روزه را باطل می‏کند؟

– در صورتی که دارو به طور مستقیم به حلق برسد، این قطره روزه را باطل می‏کند اما اگر از دهان تجاوز نکند یا در این مورد شک کنیم، روزه را باطل نمی‏کند.

س 1806: آیا نفوذ آب در گوش در خلال غسل و به طور غیر عمد، روزه را باطل می‏کند؟

– داخل شدن آب در گوش حتی اگر از روی عمد باشد، روزه را باطل نمی‏کند.

 

ت: آمیزش و استمناء

س 1861: احکام جنابت در ماه مبارک رمضان چیست؟

– جماع و استمناء از روی عمد، موجب بطلان روزه می‏گردد و اگر روزه دار در روز و از روی عمد مرتکب آن گردد باید قضاء و کفاره ی آنرا بجا آورد. اما اگر در خواب باشد و پس از بیداری از خواب متوجه گردد که جنب است، در این صورت اگر جنابت شب رخ داده باشد، احوط این است که پیش ازطلوع فجر غسل کند و اگر از روی عمد این کار را بکند احتیاط آن است که قضای آنروز را بجا آورد و کفاره ی آن را نیز بپردازد. اگر جنابت در روز باشد، چیزی بر گردن او نیست و روزه صحیح است. او هر وقت بخواهد، می‏تواند غسل ‏کند و اگر نماز ظهر و عصر خوانده باشد می‏تواند غسل را به بعد از غروب به تأخیر اندازد.

س 1862: آیا استمناء روزه را باطل می‏‏کند؟

– استمناء برای مرد حرام است و روزه را باطل می‏کند و بر شخصی که مرتکب آن می‏شود، قضای روزه و پرداخت کفاره ی آن واجب است.

س 1863: حکم دختری که در روزه ماه رمضان استمناء می‏کند، چیست؟

– برای وی شایسته است که از این کار اجتناب کند؛ اگر چه با این کار روزه ی او باطل نمی‏گردد، زیرا آنگونه که متخصصین می‏گویند، زن مانند مرد منی ندارد و لذا بر این کارش استمناء صدق نمی‏کند و لذا روزه اش را باطل نمی‏کند و رطوبتی را که او می‏بیند، پاک است، به همین وضو را باطل نمی‏کند و غسل را واجب نمی‏گرداند.

س 1864: حدود لذت بردن از همسر در ماه رمضان چیست؟

– استمتاع از زن در ماه رمضان اگر مکلف از عدم انزال مطمئن باشد، در این وضعیت اگر انزالی رخ دهد، روزه اش صحیح است. اما اگر از عدم انزال مطمئن نباشد و انزال اتفاق بیفتد، روزه اش باطل و کفاره نیز بر او واجب است.

س 1865: شخصی که در روز ماه رمضان با زن اش شوخی و عشقبازی می‏کند و بدون اینکه عمدی در کار باشد، جنب می‏شود، حکم اش چیست؟

– اگر مطمئن بوده است که این کار به انزال نمی‏انجامد، روزه اش صحیح است و گرنه روزه اش باطل و قضاء و کفاره بر او واجب است.

س 1866: حکم شخصی که هنگام طلوع فجر و از روی سهو با همسرش آمیزش می‏کند، چیست؟

– اگر جنابت هنگام طلوع فجر اتفاق بیفتد، روزه ی هر دو باطل است و باید هر دو قضای آن را بجا آورند؛ اگر چه گناهی نکرده اند و کفاره ی بر آنها نیست.

س 1867: اگر شخصی در روز ماه رمضان با زن اش آمیزش کند، تکلیف اش چیست؟ و اگر  زن اش را به این کار مجبور کند، چه حکمی دارد؟

– اگر زن به اختیار خودش به این کار پردازد، هر دو گناه کرده اند و روزه ی هر دو باطل است و باید هر دو قضای آنرا بجا آورده و کفاره دهند. و اگر زن را مجبور به این کار کرده باشد، روزه ی زن باطل است وباید آنرا قضاء کند. دراین صورت تنها شوهر او- و نه زن- ، گناه کرده است و باید از جانب خودش کفاره دهد و براساس احتیاط واجب باید از جانب همسرش نیز کفاره پرداخت کند.

س 1868: آیا دخول در دبر در ماه رمضان جایز است؟در صورتی که زن و شوهر نسبت به حکم جاهل باشند، آیا کفاره و قضاء واجب است؟

– احتیاط واجب ترک آمیزش از دبر به طور مطلق، چه در ماه رمضان و چه در غیر آن است. براساس احتیاط واجب با دخول از دبر، جماع تحقق می‏یابد و جماع مبطل روزه ی هر دو طرف است و باید هر دو طرف بر اساس احتیاط، کفاره و قضاء بجا آورند. بلی اگر هر دو جاهل به حکم باشند و حرمت آن را ندانند، روزه شان صحیح است و قضاء و کفاره ی بر آنان نیست.

س 1869: آیا خروج منی مرد از اندام جنسی زن پس از آمیزش، از مبطلات روزه به حساب می‏آید؟

– روزه ی زن با خروج بقایای منی مرد از اندام جنسی اش، باطل نمی‏گردد و غسل نیز بر وی واجب نیست، بلکه محل آن را تطهیر کرده و می‏تواند نماز بخواند.

س 1870: آیا نگاه حرام باطل کننده ی روزه است؟

– نگاه حرام باطل کننده نیست؛ گرچه مرتکب آن گناه کرده است.

س 1871: آیا لمس زن بیگانه (غیر مسلمان) از روی عمد، روزه را باطل می‏کند؟

– صرف لمس در عین حالی که حرام است، روزه را باطل نمی‏کند.

س 1872: اگر مرد زبان همسرش را بمکد، آیا روزه اش باطل می‏گردد؟

– روزه اش باطل نمی‏گردد اما پیش از این گفتیم که مکروه است روزه دار زن اش را ببوسد یا با وی عشقبازی کند.

س 1873: آیا نمونه برداری از رحم زن موجب بطلان روزه ی زن می‏گردد؟

– خیر، با این کار روزه ی او باطل نمی‏گردد.

س 1874: آیا معاینه ی زنانگی روزه را باطل می‏کند؟

نه، روزه را باطل نمی‏کند.

س 1875: آیا ترشحات زیادی که از زن خارج می‏گردد و او در روز ماه رمضان به اوج تمایل جنسی می‏رسد، اشکالی به روزه اش می‏رساند؟

– این امر اشکالی به صحت روزه اش وارد نمی‏سازد.

 

ث: باقی ماندن عمدی بر جنابت

س 1876: آیا جنب شدن در روز ماه رمضان، روزه را باطل می‏کند؟

– با جنب شدن، روزه با طل نمی‏گردد.

س 1877: آیا روزه ی شخص جنب که پیش از غسل خواب اش ببرد و پس از طلوع فجر از خواب بیدار گردد، باطل می‏شود؟

– کسی که بخوابد و عادت اش این باشد که پیش از طلوع فجر از خواب بیدار می‏شده اما از خواب بیدار نشده است، روزه اش صحیح است جز اینکه خواب سوم وی باشد که در این صورت احتیاط واجب این است که روزه ی آن روز و در عین حال قضای آن به جا آورد و کفاره ای بر عهده ی وی نیست.

س 1878: شخصی که غسل جنابت را به خاطر جهل اش به وجوب غسل در وقت جنابت، بجا نیاورد، حکم نماز و روزه اش چه می‏شود؟

– تنها قضای نماز بر او واجب است و نه روزه.

س 1879: حکم شخصی که در وقت انجام غسل جنابت، فجر بر وی طلوع کند، چیست؟

  • باید به جای غسل تیمم کند. در صورتی که مکلف نداند که جنب شدن وی به خاطر تنگی وقت حرام است و جنابت وی از روی عمد باشد و همچنین نداند که در چنین وضعیتی باید تیمم کند، روزه اش صحیح است.

س 1880: شخصی که شب جنب گردد اما برای غسل نیابد و یا آب باشد و به خاطر سردی آب غسل نتواند و آب سرد برای او ضرر داشته باشد، تکلیف اش چیست؟

– وظیفه ی او تیمم به جای غسل پیش از طلوع فجر است و روزه اش صحیح است.

س 1881: آیا خروج مذی در روز ماه رمضان، روزه را باطل می‏کند؟

– خیر، روزه را باطل نمی‏کند.

س 1882: آیا روزه ی مستحبی در صورتی که مکلف از روی عمد تا پس از طلوع فجر، بر جنابت باقی بماند، باطل می‏گردد؟

  • خیر، روزه ی او باطل نمی شود.

س 1883: شخصی که بطلان غسل جنابت اش برای او آشکار گردد، آیا واجب است که روزه اش را قضاء کند؟

– در این صورت قضای روزه بر وی واجب نیست.

س 1884: کسی که به خاطر یقین نداشتن به جنابت اش تا پس از طلوع فجر غسل نمی‏کند و سپس روشن می‏گردد که وی جنب بوده است، چه تکلیفی دارد؟

– روزه ی او در چنین حالت، صحیح است.

س 1885: در صورتی که بطلان غسل جنابت آشکار گردد، آیا قضاء و کفاره واجب است؟

– روزه چنین شخصی صحیح است و قضاء و کفاره ندارد.

س 1886:  برای کسی که پس از طلوع آفتاب از خواب بیدار گردد،آیا جایز است که غسل جنابت را تا بعد از ظهر به تأخیر اندازد؟

– واجب نیست که مکلف بعد از  رخ دادن جنابت در روز ماه رمضان، یا ماههای دیگر که روزه نیست، فوری اقدام به غسل جنابت کند؛ مهم این است که او پیش از پایان یافتن وقت نماز، غسل کند.

س 1887: بر من واجب بود که پیش از طلوع فجر غسل حیض را انجام دهم اما خواب بر من چیره شد و تا پس از طلوع آفتاب در خواب ماندم، آیا بر من واجب است که امروز را روزه بگیرم؟

– روزه ی آن روز بر تو واجب است و اگر تعمدی در بقاء بر حیض تا طلوع فجر نداشته ایی، روزه ات صحیح است.

س 1888: حکم زن حائضی که در ماه رمضان و پیش از طلوع فجر پاک شده اما غسل نکرده است، چیست؟

– اگر این کار را از روی عمد کرده باشد، بر وی قضاء کفاره واجب است.

ج- تزریق مایع

س 1889: آیا تزریق آمپول روزه را باطل می‏کند؟

نه، روزه را باطل نمی‏کند.

س 1890: آیا سرم های تقویتی روزه را باطل می‏کند یا نه؟

– بلی از این نوع سرم از مبطلات است مگر اینکه با آن دارو تزریق کنند.

س 1891: آیا آمپول زدن در رگ یا عضله در صورتی که مقوی باشد (آمپول های ویتامین دار)از مبطلات روزه است؟

– اگر روزه دار آمپولهای دارای ویتامین و مقوی در صورتی که غیر مغذی باشد، استفاده کند، چه در رگ تزریق کند یا در عضله، روزه اش باطل نمی‏شود. اما آمپول مغذی به انگیزه ی تغذیه، روزه را باطل می‏کند؛ مگر اینکه با آن دارو تزریق گردد که در این صورت گرچه با آن تغذیه حاصل شود، روزه صحیح است.

س 1892: آیا اماله کردن با مایع در روز ماه رمضان جایز است؟ و آیا دراین صورت باطل کننده ی روزه به حساب می‏آید؟

– بنا بر احتیاط واجب اماله کردن با مایع روزه را باطل می‏کند اما در صورتی که مریض ناچار از استفاده ی آن باشد، جایز است که از آن استفاده کند و باید قضای روزه اش را نیز به جا آورد.

س 1893: آیا فرو کردن شیلنگ در محل خروج مدفوع برای خارج کردن بقایای آن، روزه را باطل می‏کند؟

– بلی، بنا بر احتیاط واجب این کار روزه را باطل می‏کند.

س 1894دیالیز روزه را باطل می‏کند؟

– نه، این کار روزه را باطل نمی‏کند.

 

ح- استفراغ عمدی

س 1895: آیا استفراغ غیر عمدی روزه را باطل می‏کند؟

– در صورتی که عمدی در کار نباشد، روزه را باطل نمی‏کند.

س 1896:  من معده ام ترش می‏کند و از این مشکل رنج می‏برم؛ این امر ناچارم می‏کند که استفراغ کنم در حالی که تا کنون نمی‏دانستم که استفراغ عمدی روزه را باطل می‏کند. آیا قضاء وکفاره بر من واجب است؟

– تنها قضای آن بر تو واجب است نه کفاره.

 

خ- مواردی که موجب بطلان روزه نمی‏گردد.

س 1897: آیا برای روزه دار جایز است که سرش در آب فرو کند؟

– براساس احتیاط واجب این کار جایز نیست؛ گرچه مبطل روزه نیست.

س 1898: آیا آموزش عملی شنا در ماه رمضان جایز است؟

– این کار با رعایت فرو نکردن سر به زیر آب، جایز است، زیرا احتیاط واجب، حرمت فرو بردن سر به زیر آب برای شخص روزه دار است؛ گرچه این کار از مبطلات روزه نیست.

س 1899: برای کسی که کارش غواصی است، غواصی در دریا در ماه رمضان حکم اش چیست؟

– احتیاط واجب، حرمت این کار است اگر غواص، تجهیزات غواصی مخصوص سر نپوشد. باید از این کار پرهیز کند مگر در جایی که این کار ضرورت داشته باشد مانند این مورد که مکلف کارش غواصی است و نمی‏تواند از این کار دست بکشد به همین جهت اگر از روی عمد یا به خاطر ضرورت به این کار پردازد، روزه اش باطل نمی‏گردد. اما غواصی و شیرجه رفتن زیر آب اگر با تجهیزات مخصوصی باشد که سر را پوشش دهد، اشکالی به روزه نمی‏رساند و جایز است.

س 1900: مراد از «فرو بردن سر در آب» چیست؟ و آیا حمام کردن زیر دوش آب، از مصداق های فرو بردن سر زیر آب به حساب می‏آید؟

– مراد از «فرو بردن سر…» این است که سر را در آب فرو برد و حمام کردن زیر دوش از مصداق های آن نیست.

س 1901: چرا برای زن نشستن در آب در خلال روزه داری، جایز نیست؟

– این کار بر زن حرام نیست. بلی، کراهت داشتن آن در روایت آمده است.

س 1902: آیا استفاده از عطریات و بوییدن بوهای خوش در حال روزه داری، از مبطلات روزه به حساب می‏آید؟

– برای روزه دار بوییدن “ریاحین” کراهت دارد ولی از مبطلات به حساب نمی‏آید. ولی پاشیدن عطر برلباس یا بدن کراهت ندارد.

س 1903: آیا بی حس کردن فراگیر و یا موضعی برای انجام عمل جراحی، روزه را باطل می‏کند؟

– در بی حس کردن اگر بعد از نیت کردن بر روزه باشد، اشکالی برای روزه ندارد ولو اینکه بی حسی کلی باشد. اما پیش از طلوع فجر و قبل از نیت کردن روزه، صورت گیرد، روزه صحیح نیست و مکلف باید آن را قضاء کند. نوع دوم (بی حس کردن موضعی) به طور مطلق اشکالی ندارد.

س 1904: آیا پر کردن دندان به صحت روزه لطمه می‏زند؟

– این کار اگر به قورت دادن چیزی در خلال مداوا، منجر نگردد، برای روزه اشکالی ندارد.

س 1905: آیا کشیدن دندان با استفاده از بی حس کننده ی موضعی در روز ماه رمضان، روزه را باطل می‏کند؟

– کشیدن دندان با وجود استفاده از بی حس کننده ی موضعی موجب بطلان روزه نمی‏گردد؛ به شرط اینکه مکلف مواظب باشد تا چیزی مانند و خون و غیر آن را نبلعد.

س 1906: آیا استفاده از خمیر دندان که مشتمل بر مواد خوشبو کننده است، روزه را باطل می‏کند؟

– استفاده از خمیر دندان برای شستشوی دندان حتی اگر مواد خوشبوکننده نیز در بر داشته باشد، روزه را باطل نمی‏کند. بلی، اگر مکلف در خلال این کار اجزای خمیر و یا آب را به طور عمدی قورت دهد، روزه اش باطل می‏گردد.

س 1907: آیا گذاشتن دندانهای مصنوعی در دندان از جمله مفطرات است؟

خیر. این مورد ازجمله مفطرات نیست.

س 1908: لبانم خشک می‏گردد و بیشتر وقت ها درد شدید احساس می‏کنم و گاه نیز پاره و خونی می‏گردد، آیا برای من جایز است که در ماه رمضان برای کاهش درد و خشکی روی آن کرم قرار دهم؟

– مانعی ندارد.

س 1909: شخصی است به رسول خدا (ص) دروغ می‏بندد و به شوخی روایت دروغ از آن حضرت نقل می‏کند، حکم روزه ی او چه می‏شود؟

– دروغ فوق، گرچه حرام است اما موجب بطلان روزه وی نمی‏گردد.

س 1910: در ماه مبارک رمضان گاهی مداح اشعاری را به عنوان زبان حال می‏خواند یا قضایای را نقل می‏کند که واقعیت ندارد؛ مانند داستان عروسی حضرت قاسم، آیا روزه ی او باطل می‏گردد؟

– این امر سبب بطلان روزه ی آن شخص نمی‏گردد؛ بخصوص با اشاره به اینکه این سخنان زبان حال است.

س 1911: آیا استفاده از روغن مو یا استفاده از کرم ها و عطر و یا مواد رنگی در هر جایی از بدن و چهره و سرمه کشیدن یا حمام کردن زیر دوش، اشکالی برای روزه دارد؟

– استفاده از انواع کرم ها، عطر و رنگ، در قسمتی از بدن یا چهره، و همین طور سرمه کشیدن به منظور آرایش یا مداوا و نیز حمام کردن زیر دوش و غیر آن، اشکالی برای روزه ندارد. بلی، احتیاط واجب، پرهیز از فرو بردن سر به تنهایی یا همراه بدن در طشت آب یا حوض شستشو(وان) و مانند آن است. اما اگر کسی مرتکب چنین کاری شد، در عین حالی که گناه کرده است، روزه اش باطل نمی‏گردد.

س 1912: آیا با خارج کردن خون از بدن، روزه باطل می‏گردد؟

– خارج کردن خون از بدن با سوزن یا جراحی، روزه را باطل نمی‏کند.

س 1913: آیا اهدای خون در خلال روزه داری، جایز است؟

  • اهدای خون جایز است اما اگر به ضعف بدن منجر گردد، کراهت دارد؛ مگر اینکه ضرورتی برای این کار باشد، که در این صورت کراهت، برداشته می‏شود.

س 1914: آیا با انجام دادن کارهای حرام مانند گوش دادن به ترانه های حرام یا دروغ گفتن و غیبت کردن و شراب دادن به مشتری، روزه باطل می‏گردد؟

– روزه با انجام دادن محرمات باطل نمی‏گردد اما گناهان روزه را در معرض خطر قبول نشدن قرار می‏دهد، به این معنا که ثواب آن را می‏کاهد یا از بین می برد. خدای متعال می‏فرماید: «انما یتقبل الله من المتقین»؛ خداوند تنها از پرهیزگاران می‏پذیرد.[5] امیر مؤمنان(ع) از رسول خدا(ص) پرسید: «برترین اعمال در این ماه کدام است؟ رسول خدا (ص) فرمود: «پرهیز از محارم خدا.»

س 1915: آیا خوردن چیزی حرام در ماه رمضان و پس از فطار با آگاهی از حرمت آن چیز، روزه باطل اشکالی برای روزه دارد؟

– این امر تأثیری بر صحت روزه ندارد. ولی گناه کردن بر پذیرفته شدن آن تأثیر می‏گذارد. خدای متعال فرمود: انما یتقبل الله من المتقین؛ خداوند تنها از پرهیزگاران می‏پذیرد.[6]

 

د- مسائل متفرقه

س 1916: ما کارمندان دولتی و در یکی از نهادهای دولتی هستیم. دراین نهاد کارگران غیر مسلمان نیز کار می‏کنند، آیا برای ما جایز است که در وقت نیاز آنان، آب به آنان دهیم؟

– مشکلی برای  آب دادن به آنان در وضعیت مذکور وجود ندارد.

س 1917: خانم ام آلمانی و مسلمان است اما خانواده اش غیر مسلمان است. آیا برای ما جایز است که هنگام دید و بازدید از ما در ماه رمضان به آنان آب و غذا دهیم؟

– آب و غذا دادن به آنان حرام نیست.

س 1918: آیا واجب است که درماه رمضان شخص غیر مسلمان را از خوردن و آشامیدن منع کنیم؟

– واجب نیست که وی را ازخوردن و آشامیدن منع کنید؛ گرچه بهتر است اگر وی به کفر شهره نیست، به طور پنهانی نصیحت اش کنید.

س 1919: آیا جایز است مکلف نزد کسی که مال اش آمیخته ی به حرام است، افطار کند؟

– منعی وجود ندارد؛ بخصوص اگر او منابع دیگر که از راه حلال بدست آورده است، داشته باشد و بویژه اگر این افطار صله ی رحم و فرصت امر به معروف و نهی از منکر وی هم باشد.

س 1920: آیا اظهار روزه خواری از گناهان کبیره است؟

– اگر روزه خواری عمدی باشد، و نیز آشکار کردن و اظهار آن از گناهان کبیره است اما اگر عمدی نباشد، نیست. بلی، حرام است کسی در روز ماه رمضان روزه خوردن اش را آشکار کند؛ امری که به هتک حرمت این ماه بزرگ بیانجامد.

س 1921: آیا مستحب است که پیش از نماز مغرب با خرمایی افطار کنیم یا اینکه مستحب است که در حال روزه داری نماز مغرب را به جا آوریم؟

– در صورتی که مکلف با نفس اش بر سر خوردن طعام درگیر نباشد، مستحب است که پیش از نماز افطار کند و گرنه باید نخست افطار کند.

س 1922: حکم دعوت به افطار در غیر ماه رمضان، اگر شخصی روزه ی مستحبی یا نذر و قضاء داشته باشد، چیست؟

– کسی که شخص روزه دار را به افطار در شامی دعوت می‏کند، ثواب دارد و برای اش پاداش لحاظ می‏گردد؛ مانند کسی که روزه دار را در ماه رمضان به افطار دعوت کند.

س 1923: من دختر هلندی ام؛ اسلام آورده ام و می‏خواهم روزه بگیرم اما خانواده ام که مسیحی کاتولیک است، مرا از این کار منع می‏کند، تکلیفم چیست؟

– باید تلاش کنی که روزه بگیری و به قدر توان تکلیف شرعی ات را انجام دهی. اگر تو را مجبور به شکستن روزه ات کنند، گناهی نکرده ایی و به خاطر اسلام آوردن و صبر در اطاعت خدا، خدا اجر و پاداش ات می‏دهد. خدا حفظ ات کند و موفق ات بدارد!

س 1924: آیا برای مسافری که روزه اش شکسته است، جایز است که در هر زمان و هر جای که بخواهد، چیزی بخورد؟

– جایز است. در عین حال کسی که روزه اش را به خاطر عذری می‏شکند مستحب است خود را با غذا و نوشیدنی سیر نکند. همچنین در کل رعایت حال روزه داران را بکند. برای او جایز نیست که در محل های عمومی چیزی بخورد؛ امری که به هتک حرمت ماه رمضان منجر گردد.

س 1925: من به عنوان پرستار در بیمارستان کار می‏کنم، در آنجا بیمارانی است که روزه شان را افطار می‏کنند؛ با اینکه روزه داری برای شان ضرر ندارد. آیا غذا دادن به آنان جایز است؟

– در صورتی که ندانی که افطار آنان بدون عذر شرعی است، برای شما جایز است به آنان غذا دهی و بر شما واجب نیست که در این باره از آنان بپرسی.

س 1926: آیا سرودن و خواندن شعر در ماه رمضان کراهت دارد؟

– شعر سرودن به طور مطلق در غیر موضوعاتی چون مدح اهل بیت(ع) و مرثیه آنان و اندرزهای دینی و اشعاری بیانگر حق، کراهت دارد.

س 1927: من مسؤل مجموعه ای از کارگران ام. آنان تقریبا از صبح تا عصر کار می‏کنند. بعض کارگران درماه رمضان دچار خستگی و ناچار به شکستن روزه شان می‏شوند، آیا برای من جایز است که برای آنان غذا بیاورم؟

– اگر آنان در شکستن روزه شان ناچارند، غذا آوردن برای آنان جایز است و لی برای آنان اگر قدرت تحمل روزه را دارند یا امکان پیدا کردن کار دیگر باشد، شکستن روزه شان جایز نیست.

 

ششم: فدیه و کفاره

س 1928: کفارۀ روزه چه مقدار است و برای چه کسی باید مصرف گردد؟

– کفاره ی روزه عبارت است از: یا روزه ی پیاپی دوماه یا اطعام شصت مسکین که به هر فردی باید «مدی» از طعام بدهند. «مد» سه ربع کیلوگرم یعنی 750 گرم مواد خوراکی است و باید به فقراء و مساکین داده بدهند.

س 1929: اندازه «فدیه» چه مقدار است و بایدآنرا به که بدهند؟

– مقدار آن یک مد (750 گرم) مواد خوراکی است و احتیاط مستحب آن است که به اندازه ی یک کیلو و نیم باشد. فدیه را به فقراء و مساکین باید بدهند.

س 1930: تکلیف کسی که قضای سال قبل را انجام نداده است، و روزه ی سال جدید فرا رسیده است، چیست؟

– اگر مکلف روزهای از روزه ی سال قبل را از دست داده و پیش از ماه رمضان امسال قضای آن را به جا نیاورده است، باید برای هر روز (از روزه های قضاء نشده) مسکینی را به عنوان فدیه اطعام کند.

س 1931: اگر چهار بار در روزه ماه رمضان جماع صورت گیرد، آیا مکلف باید چهار بار کفاره پرداخت کند؟

– واجب است که در برابر هر یک روز یک کفاره پرداخت کند و اگر عامل کفاره چون جماع در یک روز چند بار تکرار شود، موجب تکرار کفاره نمی‏گردد؛ گرچه احتیاط مستحب تکرار کفاره است.

س 1932: اگر بر گردن شخصی روزه ی قضایی باشد و چندین سال بر آن گذشته باشد، آیا به تعداد تکرار سالها باید فدیه دهد؟

– فدیه، گرچه سالها بگذرد، تنها یک بار پرداخت می‏گردد.

س 1933: تکلیف کسی که فدیه بر او واجب گشته اما توان پرداخت آن را ندارد، چیست؟

  • با ناتوانی از پرداخت فدیه، مکلف تا هنگام استطاعت، معذور است.

س 1934: آیا می‏توان به جای پرداخت فدیه یا کفاره (خوراکی) قیمت آنرا پرداخت؟

– باید در پرداخت فدیه و کفاره، طعام و خوراکی به فقیر پرداخت کرد. بلی، می‏توان به بعضی اشخاص یا نهادهایی، بهای آن را داد تا در خریدن خوراکی و رساندن به فقراء، وکیل باشند؛ همچنانکه می‏توان بهای فدیه و کفاره را به فقیر داد و او را در تهیه ی خوراکی، وکیل ساخت.

س 1935: حکم کسی که عمدی و بدون عذر در ماه مبارک روزه اش را می‏شکند، چیست؟

– او باید توبه و استغفار کرده و قضای آن را جا آورده و کفاره ی آن را پرداخت کند.

س 1936: حکم شخصی که روزه اش را با ارتکاب حرام، می‏شکند، چیست؟

– بر وی قضاء و کفاره واجب است و احتیاط مستحب این است که کفاره ی جمع بدهد.(دو ماه پیاپی روزه گرفتن و سیر کردن شصت فقیر.)

س 1937: اگر مردی در روز ماه رمضان با همسرش آمیزش کند، پرداخت کفاره بر عهده ی کیست؟

– اگر همسرش به این کار راضی بوده باشد، بر هر دو واجب است که از جانب خود کفاره بپردازد و اگر وی راضی نبوده باشد، بر شوهر واجب است که هر دو کفاره، یکی از جانب خودش و دیگری بر اساس احتیاط واجب از سوی همسرش، را بپردازد و جایز است مرد حتی در صورت رضایت زن به آمیزش، کفاره وی را نیز بپردازد.

س 1938: آیا واجب است که پرداخت کفاره در شهر و محل مکلف باشد؟

– واجب نیست.

س 1939: پرداخت فدیه کی واجب می‏گردد؟

– فدیه تنها پس از حلول ماه رمضان جدید و در صورتی که مکلف روزه ی قضایی اش را بجا نیاورده باشد، واجب می‏گردد.

س 1940: اگر بر پرداخت فدیه یا کفاره در سوئد واجب گردد، آیا باید قیمت خوراکی را براساس قیمت آن در سوئد و یا عراق، بپردازم؟

– می‏توانی آنرا در کشور خود یعنی عراق ولو با وکیل گرفتن یکی در آنجا بپردازی؛ قیمت خوراکی نیز در عراق محاسبه می‏شود نه در سوید.

س 1941: آیا دختر می‏تواند در صورت مستحق بودن مادرش، فدیه اش را به او بدهد؟

  • جایز نیست که او کفاره یا فدیه را به پدر ومادر و یا یکی از آنها بپردازد، زیرا پدر و مادر واجب النفقه ی او هستند؛ مگر اینکه از پرداخت نفقه ی آنان ناتوان باشد که در این صورت پرداخت آن پرداخت آن جایز است.

س 1942: فدیه و کفاره چه تفاوتی دارند و اندازه ی هر یک چه مقدار است؟

– فدیه درمورد واجب است که مکلف قضای روزه را تا رمضان سال بعد به تأخیر اندازد و نیز بر زن باردار یا شیرده واجب است که به خاطر از آسیب رسیدن به جنین یا شیرخواره اش، روزه اش را افطار می‏کند اما کفاره برای افطار عمدی مکلف است. برای شکستن یک روز روزه ماه رمضان، سیر کردن شصت مسکین و برای شکستن یک روز قضای ماه رمضان پس از زوال، سیر کردن ده مسکین، کافی است.

س 1943: شخصی است که دو ماه روزه پیاپی بر گردن اوست، حال اگر در وسط ماه نخست تصمیم بگیرد که به شهر دیگری مسافرت کند؛ به نحوی که مسافت شرعی را برای شکسته شدن روزه اش، طی کند؛ در چنین وضعی آیا روزه او باطل است و باید انجام کفاره را از نو شروع کند؟

– اگر برای سفر، به هر عذری که باشد ناچارگردد، این امر اشکالی به توالی روزه ی او وارد نمی‏سازد و باید پس از برطرف شدن عذر روزه اش را از همان جا که قطع کرده است، ادامه دهد اما اگر ناچار به سفر نباشد و روزه اش را بشکند، در این صورت باید روزه اش را از نو بگیرد.

س 1944: آیا می‏توان بجای کسی دیگر، فدیه پرداخت؟

– جایز است.

س 1945: اگر بر شخصی به خاطر شکستن روزه اش در ارتکاب حرام، کفاره ی جمع واجب باشد، چگونه این کار را انجام دهد؛ در حالی که امروزه آزاد کردن بنده میسر نیست؟

– در چنین مورد کفاره ی جمع واجب نیست، بلکه مستحب است. آزادی بنده از وی ساقط است او روزه گرفتن و اطعام کردن فقیر را انجام می دهد. و همچنین می‏تواند دو ماه پیاپی را در غیر ماههای که در آن عید است، روزه بگیرد، زیرا انجام کفاره و پرداخت آن فوری نیست و واجب نیست که پیش از حلول ماه رمضان جدید، انجام گردد، بلکه ما دامی که عمر دارد می تواند بپردازد.

 

هفتم: قضای روزه

س 1946: : حکم کسی که عمدا و بدون وجود عذری در ماه مبارک روزه اش را می‏شکند، چیست؟

– او باید توبه و استغفار کرده و قضای آن را جا آورده و کفاره ی آن را پرداخت کند.

س 1947: آیا واجب است که قضای روزه را فوری انجام دهیم؛ به گونه ای که قضای تمامی آنچه بر گردن ام است را، یک باره و فوری انجام دهم؟

– فوریت در بجا آوردن روزه های قضایی، شرط نیست، بلکه می‏توانی آنرا تا پس از روزه ی ماه رمضان آینده به تأخیر اندازی. هچنین واجب نیست که قضاء را یکباره انجام دهی، بلکه می‏توانی بر وقت های متعدد سال تقسیم کنی حتی اگر به چندین سال بکشد. بلی، در صورت تأخیر تا رمضان بعدی، باید فدیه بپردازی که حدود 750 گرم خوراکی از گندم یا نان در قبال هر روز است.

س 1948: شخصی اشتباها چیزی را می‏بلعد و سپس بدین گمان که روزه ی وی شکسته است و خوردن برای وی جایز است، روزه اش را باطل می‏کند، حکم وی چیست و آیا قضاء و کفاره بر او واجب است؟

– تنها قضاء بر او واجب است و نه کفاره.

س 1949: تکلیف مسافری که به خاطر ناآشنایی با حکم از خانه روزه اش را می‏شکند، چیست؟

– فقط قضاء بر او واجب است و نیاز به کفاره نیست.

س 1950: آیا جایز است به نیابت از شخصی که زنده است اما از روزه گرفتن ناتوان است، روزه گرفت(اجاره کرد)؟

– اجاره گرفتن از شخص زنده صحیح نیست و اگر ناتوانی وی دوام یابد، قضاء از ذمه وی ساقط می‏گردد و تنها بر او واجب است که در برابر تعداد روزهای که در حال ناتوانی از دست داده است، فدیه پردازد. اما روزهای را که قدرت قضاء داشته است ولی انجام نداده است، باید وصیت کند که پس از مرگ اش قضاء کنند؛ اضافه بر اینکه در زمان حیات اش پرداخت فدیه نیز بر وی واجب است.

س 1951: آیا کسی که قضای روزه ی ماه رمضان بر ذمه اشت هست، جایز است که روزه ی مستحبی بگیرد؟

– کسی که روزه ی قضایی بر گردن اش هست، نمی‏تواند روزه ی مستحبی بگیرد. در چنین موردی مکلف می‏تواند نیت روزه ی قضایی در آن روز را بکند تا از نظر ثواب میان هر دو جمع گردد.

س 1952: آیا برای کسی که بر ذمه اش روزه ی قضایی ماه رمضان است، جایز است که به نیابت از کسی دیگر [اجاره ای] روزه بگیرد؟

– بلی، این کار جایز است.

س 1953: آیا بر زن واجب است که قضای روزه های نه سالگی و ده سالگی که روزه نگرفته است را، بگیرد؟

– واجب نیست؛ مگر اینکه در آن هنگام بالغ بوده باشد. زمان بلوغ دختران سیزده سال قمری یعنی دوازده سال و هفت ماه و بیست روز شمسی است یا اینکه پیش از این دوره خون [حیض] بیبیند.

– س 1954: حکم کسی که بیماری اش بیشتر از یک سال دوام داشته باشد و نتواند قضای روزه اش را بجا آورد، چیست؟

– شخصی که بیماری اش از ماه رمضان به ماه رمضان بعدی ادامه یابد، قضاء از ذمه اش ساقط است و تنها پرداخت فدیه بر او واجب است.

س 1955:اگر زنی به خاطر بارداری روزه اش را بشکند و سپس نتواند پیش از ماه رمضان بعدی به خاطر اینکه شیر خواره دارد،قضای آنرا به بجا آورد، آیا در این صورت قضای روزه از او ساقط می‏گردد؟

– قضاء از او ساقط نمی‏گردد. و باید فدیه بپردازد، و زمانی که قدرت یافت روزه اش را بگیرد.

س 1956: آیا جایز است که نیت روزه ی قضاء برای بیشتر از یک نفر در نظر گیریم؟

– نیت قضاء برای بیشتر از یک نفر و در یک روز صحیح نیست. بلی، در روزه مستحب جایز است که ثواب آن را به بیشتر از یک نفر اهدا کنی.

س 1957:حکمت این که شارع تنها قضای روزه بر زن حائض واجب کرده است و نه قضای نماز را، چیست؟

بیشتر احکام عبادات و جزئیات و علل آنرا شارع بیان نکرده است. بهتر این است که با تکیه بر  ظن و گمان در باب این علل بحث نگردد. شاید حکمت این باشد که روزه درماه معینی در طول سال واجب است در حالی که نماز در کل سال واجب است و این سبب می‏شود که در قضای نماز در طول سال مشقتی بر زن باشد بر خلاف روزه.

س 1958: اگر مکلف شک کند که نه روز یا ده روز روزه ی قضایی بر ذمه ی اوست، چند روز باید روزه بگیرد؟

– در هنگام شک میان اقل و اکثر بنا را بر اقل می‏گذارند و در این فرض قضای تنها نه روز بر عهده ی اوست.

س 1959: آیا وکیل گرفتن برای قضاء جایز است و آیا پرداخت اجرت در این وکالت جایز است؟

– وکیل گرفتن برای روزه ی میت جایز است و گرفتن اجرت برای وکالت و قضای روزه جایز است اما وکالت از شخص زنده حتی با ناتوانی وی از روزه جایز نیست.

س 1960: نذر کرده ام که از پنجشنبه تا پنجشنبه بعد روزه بگیرم، در خلال این مدت یک روز روزه ام باطل گردید، آیا واجب است که کل هفته را دوباره روزه بگیرم؟

– تنها روزی که روزه ات باطل شده را اعاده کن.

س 1961: به خاطر ضعفی که چشمهایم داشت، چندین سال و بدون مشورت پزشک و یا حاکم شرعی، بلکه تنها بر اساس اعتماد به حرف خانواده ام، روزه ام را شکسته ام، تکلیف من چیست؟

– اگر در روزه نگرفتن به خاطر ترس از روزه گرفتن در آن دوره، معذور بوده ای و این عذر درطول این سالها ادامه داشته است، قضا بر تو واجب نیست. در برای تحقق عذر نیز ترسی که ناشی از شناخت مکلف نسبت به خودش باشد، کافی است، ولی باید برای هر روز یک مد [750 گرم] خوراکی فدیه بپردازی. اما اگر روشن شود که ترس از ضرر، درست نبوده و روزه در آن دوره به حالت مضر نبوده است، گناهی نکرده ای و قضای آن و پرداخت فدیه بر تو واجب است.

س 1962: مادرم به خاطر بارداری و وضع حمل و شیردادن بچه روزه گرفتن ایام زیادی را از دست داده است و بر ذمه اش هست. وی تعداد دقیق آن را نمی‏تواند بشمارد و حال در بیشتر روزها روزه می‏گیرد تا مطمئن شود که روزه ای بر گردن اش نیست. آیا چنین کاری بر او واجب است؟

  • اگر بتواند بشمارد که چه مقدار بر ذمه ای اوست، باید به همان اندازه بسنده کند و اما اگر شک داشته باشد، باید به قدر متقین اکتفا کند و واجب نیست که تا روزهای باقی مانده ی عمرش روزه را ادامه دهد، اگرچه روزه گرفتن در کل به جز روزهای که حرام و مکروه است، مستحب می‏باشد.

س 1963: حدود 40 روز، روزه، بر ذمه ی من است این امر به خاطر این است که من ساعات های طولانی را کار می‏کنم و شب برای تحقیق به دانشگاه می‏روم، و این کار سبب شده است که نتوانم قضای کامل روزه ام را بجا آورم. در چنین وضعیتی چه کنم در حالی که می‏ترسم پیش از قضای آن بمیرم؟

– باید قضای آنچه بر ذمه ات است را ولو در روزهای که طولانی است به جا آوری. درصورت ترس از مرگ باید در وصیت  قضای روزه ات را بیان داری تا پس از وفات قضای آنرا به جا آورند. اضافه بر این باید برای هر روز از این 40 روز در حدود 750 گرم خوراکی از گندم یا آرد و نان به افراد فقیر فدیه دهی. این نکته را باید توجه کنی که واجب که تمام روزه های قضایی ات را در یک سال بجا آوری، بلکه می‏توانی آنرا بر هر سال تقسیم کنی و لو انجام آن به سالهای طولانی بکشد.

س 1964: آیا برای شخصی که روزه ی قضایی بجا می‏آورد، جایز است که پیش از زوال روزه اش را بشکند؟

– برای او جایز است که پیش از زوال روزه اش را بشکند و چیزی بر ذمه ی او نخواهد بود.

س 1965: نذر کرده ام که روز پانزدهم ماه رجب را روزه بگیرم اما دچار بیماری پیش بینی نشده ای شدم که مانع انجام نذرم شد، حالا تکلیف ام چیست؟

– در صورت امکان در آینده این روز را قضا کنید.

 

هشتم: روزه ی مستحب

س 1966: در طول هفته چه روزهای روزه اش مستحب است و روزه ی کدام  روزها برتر و بهتر است؟

  • به صورت کلی روزه همیشه به جز روزهای که روزه در آن حرام است، مستحب است. عید فطر و عید قربان روزهایی است که روزه گرفتن در آن حرام است. همچنین روزهای را باید از این استحباب استثناء کرد که در روایت کراهت داشتن روزه در آن نقل شده است. در این میان بخصوص استحباب روزه ی کل ماه رجب و شعبان و سه روز از هر ماه و روز غدیر و روز تولد پیامبر(ص) و غیر آن و روزهای پنجشنبه و جمعه و شنبه از هر هفته، در حدیث نقل شده است.

س 1967: میزان صحت روایاتی که دال بر استحباب دو ماه پیاپی یعنی شعبان و رمضان است، چه مقدار است؛ روایاتی که روزه ی این دوماه را به عنوان توبه و بازگشت به سوی خدا قلمداد می‏کند؟

  • روایاتی که در باب ثواب و فضل روزه رجب و شعبان و وصل کردن شعبان به رمضان وارد شده است، بسیار و مشهور است؛ حتی برخی محدثین این روایات را در کتاب خاصی جمع آوری کرده اند.

س 1968: معنای سخن امام صادق (ع) در باب استحباب دعوت کردن روزه دار، چیست؟ و پاداش اجابت این دعوت چیست؟ اگر مکلف این دعوت را نپذیرد، گناه کرده است؟

  • اگر روزه دار دعوت را اجابت کند، برای فرد میزبان پاداش روزه دار لحاظ می‏گردد و اگر دعوت را نپذیرذ گناه نکرده است، زیرا پذیرفتن آن واجب نیست. اصل این سخن مربوط به حدیثی از اما م صادق(ع) است که مضمون اش چنین است: اگر روزه دار را برادر مؤمن اش دعوت به افطار کند، مستحب است که وی این دعوت را اجابت کند و برای او پاداش روزه دار در نظر گرفته می‏شود.

مورد این دعوت جایی است که دعوت کننده خود روزه نباشد، و دعوت هم جدی باشد.

س 1969: آیا روزه ی روز دوشنبه مستحب است؟

– روزه در هر روزی (به جز روزهای که استثناء شده است و بیان گردید) مستحب است. اما در باره ی استحباب روزه در روز دوشنبه بخصوص، روایتی از طریق اصحاب نقل نشده است؛ گرچه زهری از امام سجاد (ع) این استحباب را نقل کرده است. روزه در همه ی روزها جایز و مستحب است.

س 1970: آیا حدیثی و مطلبی از طریق مذهب اهل بیت (ع) در باره ی روزه ی شش روز از روزهای ماه شوال نقل گردیده است؟

  • در روایت آمده است که سه روز بلافاصله پس از عید، روزه اش کراهت دارد. از امام صادق (ع) نقل کرده اند: «لاصیام بعد الاضحی ثلاثه أیام و لابعد الفطر ثلاثه ایام، انها أیام اکل و شرب»؛ بعد از عید قربان سه روز، روزه ای نیست و نیز سه روز پس از عید فطر؛ این سه روز، روزهای خوردن و نوشیدن است. و نیز از ائمه (ع) نقل گردیده است: «اذا افطرت من رمضان فلاتصومن بعد الفطر تطوعا الا بعد ثلاث یمضین»؛ وقتی روزه ی ماه رمضان را افطار کردی، پس از عید تا سپری شدن سه روز به صورت اختیاری و ثوابی روزه مگیر. بلی، در روایت زهری از علی ابن الحسین (ع) نقل شده است که آن حضرت فرمود: « وأما الصوم الذی یکون صاحبه فیه بالخیار، فصوم یوم الجمعه والخمیس والإثنین، وصوم البیض، وصوم سته أیام من شوال بعد شهر رمضان، وصوم یوم عرفه، ویوم عاشوراء، کل ذلک صاحبه فیه بالخیار إن شاء صام وإن شاء أفطر »؛ روزه ای که روزه دار به صورت داوطلبانه آن را بجا می‏آورد، روزه ی روز جمعه، پنجشنبه، دوشنبه، و روزۀ ایام البیض، شش روز از ماه شوال پس از ماه رمضان، روز عرفه و روز عاشوراست. در تمام این ها روزه دار مختار است که روزه اش را بگیرد یا آن را افطار کند. شاید بتوان این مورد را نیز به سه روز پس از عید حمل کرد.

س 1971: آیا برای مکلف جایز است که پیش از بجا آوردن روزه ی قضایی ماه مبارک، روزه ی مستحب بگیرد؟

  • جایز نیست که مکلف با وجودی که روزه ی واجب مانند روزه ی قضایی که مال خود است، بر ذمه اش هست، روزه ی مستحب به جا آورد.

س1972: من کفاره ی سوگند بر ذمه دارم، آیا می‏توانم آنرا تا پس از ماه رمضان به خاطر دست یافتن به روزه ی مستحب در ماه رجب و شعبان به تأخیر اندازم؟

  • روزه ی کفاره باید بر روزه ی مستحب مقدم گردد. می‏توان روزه ی کفاره را همراه با روزه ی مستحب بجا آورد؛ بدین صورت که روزه های کفاره را در ماههای رجب و شعبان انجام داد اما باید به این نکته توجه داشت که سه روز روزه ی کفارۀ سوگند را مگر در صورت ناتوانی از اطعام ده فقیر، نمی‏توان انجام داد که برای هر فقیری 750 گرم خوراکی از گندم یا آرد و مانند آن باید پرداخت گردد.

س 1973: آیا این گفته درست است که روزه گرفتن در روز جمعه تنها در صورتی درست است که پیش از آن در روز پنجشنبه روزه گرفته باشیم؛ حال چه روزه ی مستحب یا قضاء؟

  • بلی، در روایات آمده است که اگر مکلف روز جمعه را به تنهایی روزه بگیرد، کراهت دارد اما این امر تنها در اختصاص روزه ی مستحب است لذا شامل موردی نمی‏گردد که مکلف بخواهد تنها در روز جمعه روزه ی قضایی اش را بگیرد، همچنین جایی که مکلف بخواهد در این روز تنها روزه ی مستحب بجا آورد، زیرا در روایات دیگر استحباب روزه در همه روزها نقل شده است اما در عین حال روزه مستحبی در روز جمعه به تنهایی ثواب اش کمتر از روزه ی مستحبی در این روز است که مکلف روز پنجشنبه را نیز روزه بگیرد.

س 1974: نیت روزه ی مستحب کردم و سپس پیش از زوال روزه را افطار کردم، آیا گناه کرده ام یا کفاره بر ذمه ام هست؟

  • برای شخصی که روزه ی داوطلبانه و مستحبی بگیرد، جایز است که در هر وقتی بخواهد روزه اش را افطار کند و گناه و کفاره ی نیز بر ذمه اش نیست.

س 1975: آیا بر فرزند واجب است که برای گرفتن روزه ی مستحب از پدر و مادرش اجازه بگیرد؟

  • اجازه گرفتن واجب نیست اما اگر آنان از روزه ی مستحب منع کنند، بهتر آن است که سخن شان را اجابت کند.

س 1976: آیا شخصی که روزه ی مستحبی می‏گیرد، جایز است که روزه اش را بشکند؟

  • برای شخصی که روزه ی مستحبی می‏گیرد، جایز است که در هر وقتی از روز روزه اش را باطل کند و اگر کار را بکند، چیزی بر ذمه اش نیست.

س 1977: شب های قدر چه شب هایی است؟

– شب های قدر شب های 19 و 21 و 23 ماه رمضان است و بیشتر روایات دلالت بر این دارد که شب بیست سوم، شب قدر است.

[1] . سوره ی بقره، آیه 185.

[2] . قرآن  کریم، بقره، آیه ی 185.

[3] . سوره بقره، آیه 184.

[4] . همان.

[5] . سوره مایده، آیه 27.

[6] . همان.