تقليد، ادلّه شرعى دارد و عقل نيز حکم مى‏کند که شخص ناآگاه به احکام دين بايد به مجتهد جامع‌الشرايط مراجعه کند.

اگر گفتن شهادتين با جبر و اكراه باشد ـ همان گونه كه در فرض سؤال چنين است ـ اين امر ارزشى ندارد و به مسلمانى او حكم نمى شود.

در فرض سؤال، اين جوان مرتد است . ما سفارشى كه در اينگونه موارد داريم، اين است كه تلاش شود مسئله از جنبه ى فكرى، درمان گردد، اوضاع محيط بيرونى اين جوان؛ چون دوستان، مدرسه و مانند آن، بررسى و كوشش شود با در اختيار گذاشتن مساعدت هاى فكرى، هرچند از طريق راهنمايى كردن به مطالعه ى كتاب هاى آگاهى بخش و مقايسه كردن ـ بين اسلام و غيراسلام ـ وى از اين محيط كه بدون شك تأثير گذار است، دور گردد؛ با اين حال اگر او به اديان آسمانى چون مسيحيت و يهوديت گرويده است، بايد او را به اين نكته ملتفت ساخت كه اين اديان به رسالت پيامبر اسلام، حضرت محمد(ص) بشارت داده اند و ناگزير او بايد به آخرين رسالت ايمان آورد.
در چنين مسايلى مى توان او را به برخى كتاب هاى مفيدی چون كتاب «الرحلة المدرسة» تأليف علامه «شيخ محمد جواد بلاغى»، راهنمايى كرد.

دين اسلام كه خاتم اديان آسمانى ست، ناسخ اديان پيشين است؛ هرچند آن اديان الهى باشند. خدا نيز نخواسته است كه اين رسالت، ويژه ى يك قوم باشد؛ زيرا مخاطب آن همه ى مردم است؛ خواه از پيروان كتب آسمانى باشند يا نباشند. خداوند از پيروان اديان ديگر مى خواهد به آنچه برحضرت محمد(ص) نازل شده است، و پاى بند گردند؛ به ويژه اين كه كتاب هاى آسمانى ايشان نيز به پيامبرى بشارت داده اند كه پس از انبياى گذشته مى آيد و نام او (احمد) است. اين كلام الهى درباره ى همين مطلب است: ( و مبشراً برسول من بعدى اسمه احمد )(صف/6)، «و به فرستاده اى كه پس از من مى آيد و نام او «احمد» است، بشارت مى دهم.»
با اين توضيحات، مسلمانان ـ با عقيده ى اسلامى خود ـ معتقدند مردم بايد به اسلام ايمان بياورند كه جامع همه ى عناصر اصلى اديان و مؤمن به همه ى كتابهاى اسلامى ديگر مى باشد؛ بنابراين كسى كه به اسلام ايمان آورد به همه اديان ايمان آورده است. در اين جا ملاحظه اى حياتى وجود دارد و آن، اينكه برخى اديان ـ از نظر اسلام ـ دچار برخى اعتقادات نادرست شده اند كه موجب شده است از راه راست دور شوند. با همه ى اين ها اسلام ديگران را به گفت و گو فرا مى خواند و از مسلمانان مى خواهد با مردم به «جدال احسن» بپردازند و آنان را با حكمت و موعظه ى حسنه به راه پروردگار دعوت كنند.

كافر كسى است كه وجود خداى سبحان يا رسالت حضرت محمد(ص) يا روز قيامت و يا چيزى را انكار كند كه ثابت شده و از ضروريات دين است، به نحوى كه فرد انكار كننده متوجه باشد، انكار ضرورى دين به تكذيب پيامبر(ص) مى انجامد؛ اما مشرك كسى است كه در عبادت و امثال آن براى خداوند شريك قايل مى شود؛ ولى كمونيسم، اگر پيروان آن منكر وجود خالق باشند، كافر و ملحد هستند.

«ناصبى» كسى است كه دشمنى خود را با اهل بيت(ع) و به ويژه امام على(ع) آشكار مى كند.

[تفسيق فرد] به علت اعتقاداتى كه مبتنى بر دليل معتبر شرعى است ـ همان گونه كه در مشروعيت تقليد فرض است ـ جايز نيست.

همه ى آن چيزهايى كه به عقايد و اختلاف در جزئيات و موارد ثابت آن مربوط مى شود، از موارد «امر به معروف يا نهى از منكر» محسوب نمى شود، مگر به مفهوم عام آن؛ بلكه مشمول حيطه ى تبليغ، قناعت بخشيدن و دعوت به سوى اسلام مى گردد و كسانى كه در اين زمينه اختلاف دارند، مى توانند گفت و گو كنند و با آوردن دليل براى اقناع يكديگر، تلاش كنند.

در اصطلاح فقه اسلامى، كافر يا كتابى است كه شامل مسيحى، يهودى و بنابر يك قول، زرتشتى مى شود و يا غيركتابى كه شامل كسانى مى شود كه نه كتابى هستند و نه مسلمان مى باشند؛ بنابراين بودايى كافر غير كتابى ست؛ در صورتى كه فرض كنيم مسلمانى به اين دين گرويده باشد، چنين فردى مرتد است. در تشخيص اين امر و اجراى احكام شرعى درباره ى او بايد به حاكم شرع مراجعه شود. قرآن درباره ى بت پرستان اصطلاح مشرك را به كار برده است؛ اما اهل كتاب از نظر قرآن مشرك نيستند؛ حتى اگر بعضى از اعتقاداتشان به شرك منتهى شود. قرآن كريم دراين باره فرموده است: ( لم يكن الذين كفروا من اهل الكتاب والمشركين )(بينه/1)، «كافران اهل كتاب، چون مشركان نيستند.»

بدعت گذار كسى است كه انديشه اى را به دين بچسباند؛ در حالى جزئى از دين بودن آن ثابت نشده باشد و يا در دين خلاف آن اثبات شده باشد؛ از اين رو در برخى حالات با منكر ضرورى دين تفاوت مى كند.