بسم الله الرحمن الرحیم
خطبههای نماز جمعه علامه سید علی فضلالله
بیروت؛ ۱ اسفند ۱۴۰۴ برابر با ۳ رمضان ۱۴۴۷ و ۲۰ فوریه ۲۰۲۶
صله رحم؛ رابطه انسانی که قرآن بر آن تأکید کرده است
خطبه اول
خداوند متعال میفرماید: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا» صدق الله العظيم.
اهمیت صله رحم
این آیه قرآن کریم به اهمیت ویژهای که خداوند عزّوجلّ برای صله رحم قائل شده اشاره میکند، آنجا که آن را در کنار تقوای خود قرار داده است: «وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ» تا این رابطه انسانی تقویت شود و در آن کوتاهی یا سهلانگاری نشود؛ رابطهای که نخستین پیوندی است که انسان در بستر آن رشد میکند؛ زیرا اگر این ارتباط تحقق یابد، نقش مهمی در زندگی انسان دارد: پشتیبانی روانی، عاطفی و مادی مورد نیاز او را فراهم میکند، از تنشها جلوگیری کرده یا آنها را مهار میسازد و انسان را هنگام مواجهه با مشکلات و چالشها، نیرومندتر میکند تا تنها در برابر آنها نایستد. چنانکه امیر مؤمنان (ع) فرمود: «و أكرِمْ عَشِيرَتَكَ، فإنّهُم جَناحُكَ الذي بهِ تَطِيرُ و أصْلُكَ الذي إلَيهِ تَصِيرُ و يَدُكَ التي بها تَصولُ؛ وابستگان خود را گرامى بدار؛ چه آنان [همچون] پر و بالِ پرواز تو هستند و ريشه تو هستند كه به آن برمیگردی و دست تو هستند كه با آن حمله میکنی.»
در آیهای دیگر نیز به این موضوع اشاره شده است: «إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ * الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ الله وَلَا يَنْقُضُونَ الْمِيثَاقَ * وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ الله بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَيَخَافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ» و مراد از این پیوند، صله رحم است. خداوند آن را راه خردمندان قرار داده و آن را با کسانی همراه کرده است که «يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَيَخَافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ».
ترغیب به صله رحم
روایات بسیاری بر این ارتباط تأکید کرده و آثار و نتایج بزرگ فردی و اجتماعی آن را بیان کردهاند. از رسول خدا (ص) نقل شده است: «إنّ أعجل الخير ثوابًا صلة الرَّحم؛ سریعترین نیکی از نظر پاداش، صله رحم است»؛ یعنی کسی که صله رحم میکند، برکت آن را زود در زندگی خود میبیند.
و نیز فرموده است: «مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُبْسَطَ لَهُ في رِزْقِهِ، أَوْ يُنْسَأَ لَهُ في أَثَرِهِ، فَلْيَصِلْ رَحِمَهُ؛ هر کس که دوست دارد روزیاش گسترده و عمرش طولانی شود، پس صله رحم کند».
و نیز آمده است: «إنّ المرءَ لَيَصِلُ رَحِمَهُ و ما بَقِيَ مِن عُمُرِهِ إلاّ ثلاثةُ أيّامٍ فَيُنسِئُهُ اللّهُ ثَلاثينَ سنةً و إنّ الرجُلَ لَيَقطَعُ الرَّحِمَ و قد بَقِيَ مِن عُمرِهِ ثَلاثونَ سَنَةً فَيُصَيِّرُهُ اللّهُ إلى ثَلاثةِ أيّامٍ؛ گاهی از عمر انسان تنها سه روز باقی مانده است، ولی چون صله رحم میکند، خداوند آن را به سی سال میرساند؛ و گاهی مردی سی سال از عمرش باقی است، اما چون قطع رحم میکند، خداوند آن را به سه روز کاهش میدهد».
در حدیثی دیگر آمده است: «صِلَةُ الأرحامِ تُزَكِّي الأعمالَ و تُنْمِي الأموالَ و تَدفَعُ البَلوى و تُيَسِّرُ الحِسابَ و تُنسِئُ في الأجَلِ؛ صله رحم، اعمال را پاك میکند، داراییها را فزونى میبخشد، بلا را میگرداند، كار حسابرسى [در قيامت] را آسان میکند و مرگ را به تأخير میاندازد. صله رحم اعمال را پاکیزه میکند، اموال را افزون میسازد، بلا را دفع میکند، حساب را آسان میگرداند و عمر را طولانی میکند».
در مقابل، خداوند از قطع رحم هشدار داده و فرموده است: «فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِن تَوَلَّيْتُمْ أَن تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَكُمْ * أُولَٰئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمَىٰ أَبْصَارَهُمْ». چرا که خداوند میان فساد در زمین و قطع رحم پیوند برقرار کرده و آن را سبب لعنت و دوری از رحمت خود دانسته است. در حدیث آمده است: «إنّ الرحمَةَ لا تَنزِلُ على قَومٍ فيهِم قاطِعُ رَحِمٍ؛ رحمت [خداوند] بر مردمى كه در ميان آنها قطع كننده رحم باشد، فرود نمیآید.» امیر مؤمنان (ع) فرمود: «أعوذُ بِاللّهِ مِنَ الذُّنوبِ الَّتي تُعَجِّلُ الفَناءَ، فَقامَ إلَيهِ عَبدُ اللّهِ بنُ الكَوّاءِ اليَشكُرِيُّ فَقالَ: يا امیرالمؤمنین، أ وَ تَكونُ ذُنوبٌ تُعَجِّلُ الفَناءَ؟! فَقالَ: نَعَم ـ وَيلَكَ! ـ قَطيعَةُ الرَّحِمِ؛ پناه مىجويم به خداوند از گناهانى كه مرگ را زودرس میکنند. پس عبد اللّه بن كَوّاء يَشكُرى برخاست و گفت: اى امیرالمؤمنین! آيا به راستى گناهانى هستند كه مرگ را زودرس كنند؟ امام فرمود: واى بر تو! آرى؛ بريدن پيوند از خويشاوندان چنين است.»
وظیفهای فراتر از شرایط
هنگامی که از صله رحم سخن میگوییم، منظور تنها خویشاوند مسلمان یا مؤمن نیست، بلکه هر خویشاوندی را شامل میشود؛ حتی اگر در دین، مذهب یا دیدگاه سیاسی با انسان اختلاف داشته باشد.
مردی نزد امام صادق (ع) آمد و گفت: خویشاوندانی دارم که همعقیده من نیستند؛ آیا حقی بر من دارند؟ فرمود: «نَعَم، حَقُّ الرَّحِمِ لا يَقطَعُهُ شيءٌ و إذا كانوا على أمرِكَ كانَ لَهُم حَقّانِ: حَقُّ الرَّحِمِ و حَقُّ الإسلامِ؛ آری، حق خویشاوندی با هیچ چیز قطع نمیشود. اگر همعقیده تو باشند، دو حق دارند: حق خویشاوندی و حق اسلام.» مقصود از رحم، خویشاوندان از طرف پدر و مادر است: پدران و مادران، برادران و خواهران و فرزندانشان، عموها و عمهها، داییها و خالهها و فرزندانشان.
این پیوند محدود به مکان نیست؛ حتی اگر خویشاوندان در جایی دور باشند، باید با آنان ارتباط برقرار کرد. با امکانات ارتباطی امروز، هیچکس عذری برای قطع ارتباط ندارد. پیامبر (ص) فرمود: «اُوصِي الشاهدَ مِن اُمَّتِي و الغائبَ مِنهُم و مَن في أصلابِ الرِّجالِ و أرحامِ النساءِ إلى يومِ القِيامةِ، أن يَصِلَ الرَّحمَ و إن كانَ مِنهُ على مَسيرَةِ سَنَةٍ، فإنّ ذلكَ مِن الدِّينِ؛ به حاضران و غایبان امتم و کسانی که تا روز قیامت در پشت مردان و رحم زناناند، سفارش میکنم که صله رحم کنند، حتی اگر بین آنها یک سال راه باشد؛ زیرا صله رحم از دین است.» پس اکنون که ارتباط با یک تماس تلفنی ممکن است، چگونه میتوان کوتاهی کرد؟
روایات تأکید میکنند که حتی اگر طرف مقابل قطع رابطه کرده باشد، انسان باید پیوند را برقرار کند: «لَيْسَ الْواصِلُ بِالمُكافئ، وَلكِنَّ الواصِلَ الَّذي إِذا قَطَعتْ رَحِمُهُ وصلَهَا صله رحم کننده واقعی کسی نیست که در برابر نیکی، نیکی کند، بلکه کسی است که وقتی از او بریدند، او پیوند برقرار کند» و نیز در حدیثی از پیامبر خدا (ص) آمده است: «صِلْ مَن قَطَعَكَ و أحسِنْ إلى مَن أساءَ إلَيكَ؛ با کسی که از تو بریده، پیوند برقرار کن و به کسی که به تو بدی کرده نیکی کن». باز از آن حضرت وارد شده است: «لا تَقطَعْ رَحِمَكَ وإن قَطَعَتكَ؛ از خويشاوند خود مبُر گرچه او از تو ببرد. خویشاوندت را قطع نکن، حتی اگر او تو را قطع کند».
از امام زینالعابدین (ع) نقل است: «مَا مِنْ خُطْوَةٍ أَحَبَّ إِلَى اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ خُطْوَتَيْنِ خُطْوَةٍ يَسُدُّ بِهَا اَلْمُؤْمِنُ صَفّاً فِي سَبِيلِ اَللَّهِ وَ خُطْوَةٍ إِلَى ذِي رَحِمٍ قَاطِعٍ؛ هیچ گامی نزد خدا محبوبتر از دو گام نیست: گامی که مؤمن برای پُر کردن صف در راه خدا برمیدارد و گامی که به سوی خویشاوندِ قطع کننده برمیدارد». از این رو گفته شده بهترین صدقه، صدقه به خویشاوند دشمن است.
آن حضرت در مقام عمل نیز چنین بود؛ نسبت به پسرعمویی که او را میآزرد، شبانه چهره خود را میپوشاند و برایش پول و غذا میبرد، بیآن که شناخته شود. آن مرد میگفت: تو به من میرسی و صدقه میدهی، اما علی بن الحسین به من رسیدگی نمیکند، خدا او را پاداش ندهد! هنگامی که امام از دنیا رفت و کمکها قطع شد، فهمید که همان کسی که میآزرد، به او نیکی میکرد.
شکلهای صله رحم
صله رحم شکلهای گوناگون دارد: دیدار حضوری، تماس تلفنی، ارتباط در شبکههای اجتماعی، ایجاد گروههای خانوادگی، عیادت بیمار، کمک در نیاز، همراهی در سختیها و شادیها. هر خانواده میتواند صندوقی برای کمک به اعضا تشکیل دهد و هیئتی برای حل اختلافات داخلی ایجاد کند.
در حدیث آمده است: «صِلُوا أرحامَكُم ولو بِالسَّلامِ؛ با خویشاوندانتان پیوند برقرار کنید، حتی با سلام دادن»؛ «صِلْ رَحِمَكَ و لو بِشَربَةٍ مِن ماءٍ و أفضَلُ ما تُوصَلُ بهِ الرَّحِمُ كَفُّ الأذى عَنها؛ صله رحم کن، حتی با جرعهای آب؛ و بهترین صله، خودداری از آزار رساندن است.»
در عین حال، اسلام هشدار میدهد که این ارتباط نباید به تعصب کور تبدیل شود؛ یعنی طوری نشود که طبق اصل «برادرت را یاری کن، چه ظالم باشد و چه مظلوم» به ضرر حق و عدالت هم که شده، با او مدارا کنیم یا در کنارش بایستیم. بلکه همیشه باید حق و عدالت را در نظر داشته باشیم. این چیزی است که پیامبر خدا (ص) به آن اشاره کرده است: «انْصُرْ أَخَاكَ ظَالِمًا أَوْ مَظْلُومًا. قَالُوا: يَا رَسُولَ اللهِ، نَعْرِفُ كيْفَ نَنْصُرُهُ مَظْلُومًا، وَلكِن كَيْفَ نَنْصُرُهُ ظَالِمًا؟ قَالَ: أنْ تَرْدَعَهُ عن الظّلمِ؛ برادرت چه ظالم باشد یا مظلوم، او را ياری کن. گفتند: ای رسول خدا، اگر مظلوم باشد میدانیم چگونه او را ياری کنیم؛ ولی اگر ظالم باشد، چگونه یاریاش نمايیم؟ فرمود: او را از ظلم و ستم باز دارید».
خداوند متعال در این باره میفرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُونُواْ قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاء لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالأَقْرَبِينَ»؛ «وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَىٰ».
صله رحم در ماه رمضان
عزیزان، به خاطر این ماه، باید پیوندهای خویشاوندی را تقویت کنیم؛ زیرا این ماه، ماه صله رحم است؛ بنابراین باید از خویشاوندان خود سرکشی کنیم و اگر میان ما و آنان به سبب اختلافی، بهویژه اختلافات ارث که پیامدهای تلخی دارد، قطع رابطهای پدید آمده، برای حل آن پیشقدم شویم. در هر خانواده باید کسانی مسئولیت اصلاح و حل مشکلات را بر عهده گیرند که خیر دنیا و آخرت نهفته در این کار است.
در این باره فرمایش پیامبر (ص) برای ما کافی است: «وَ مَن وَصَلَ فيهِ رَحِمَه، وَصَلهُ الله بِرَحمته يَومَ يَلقاهُ؛ هر کس در این ماه صله رحم کند، خداوند در روز قیامت، او را به رحمت خود پیوند میدهد» که در ورای این رحمت، رضوان الهی و بهشتی به پهنای آسمانها و زمین قرار دارد. در عین حال پیامبر خدا (ص) نسبت به قطع رحم هشدار داده و فرموده است: «منْ قطَعَ فيه رحمَه، قطعَ الله عنْه رحمتَه يومَ يلقاه؛ هر کس در این ماه قطع رحم کند، خداوند روز دیدار، رحمتش را از او قطع میکند».
خطبه دوم
ای بندگان خدا، شما و خودم را به تقوا سفارش میکنم؛ همان وصیت الهی و هدفی که باید در این ماه به آن دست یابیم تا از برکاتش بهرهمند شویم.
تقوا همان چیزی است که امام باقر (ع) به آن دعوت کرده و فرموده است: «إنّ أهلَ التَّقوى أيسَرُ أهلِ الدُّنيا مَؤونَةً و أكثَرُهُم لكَ مَعونَةً، تَذكُرُ فيُعِينونَكَ و إن نَسِيتَ ذَكَّروكَ، قَوّالُونَ بأمرِ اللّهِ، قَوّامُونَ على أمرِ اللّهِ، قَطَعوا مَحَبَّتَهُم بمَحَبَّةِ رَبِّهِم و وَحَّشوا الدُّنيا لِطاعَةِ مَليكِهِم و نَظَروا إلَى اللّهِ عَزَّ و جلَّ و إلى مَحَبَّتِهِ بِقُلوبِهِم و عَلِموا أنّ ذلكَ هُو المَنظورُ إلَيهِ، لِعَظيمِ شَأنِهِ؛ تقواپیشگان کمخرج و زحمتترين مردم دنيا و كمك كارترين آنان به تو هستند. به ياد داشته باشى، یاریات میدهند، فراموش كنى، به يادت میآورند، پيوسته گوينده امر خدايند و همواره برپادارنده آن. براى دوستى خدا، از هر دوستى و محبتى دل کندهاند و به خاطر طاعت پادشاه خويش از دنيا گریختهاند و از صميم دل به خداوند عزّ و جلّ و دوستى و محبت او رو کردهاند و دانستهاند تنها به همو بايد چشم داشت كه شأن و مرتبى عظيم دارد.»
عزیزان! ما بیش از هر زمان به تحکیم این ارزش نیازمندیم؛ ارزشی که خداوند آثار و پیامدهای بزرگ آن را چنین برشمرده و فرموده است: «وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَىٰ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِم بَرَكَاتٍ مِّنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَلَٰكِن كَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُم بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ» و فرموده است: «وَمَنْ يَتَّقِ الله يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا * وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ» و به واسطه ان به مقام شایسته نزد خداوند میرسد: «تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ». به این ترتیب در برابر چالشها تواناتر خواهیم شد.
میان تجاوز و حاکمیت
از تجاوزات مستمر اسرائیل، ترور شهروندان، حملات به جنوب و بقاع، تخریب خانهها و تلاش برای ایجاد منطقه حائل آغاز میکنیم؛ و از دولت لبنان میخواهیم که به مسئولیت خود در برابر سرزمین و مردم خود عمل کند. البته بدون آنکه به دشمن امتیاز دهد، بلکه با اقداماتی که جلوی خونریزی و اشغال را بگیرد؛ اما متأسفانه میبینیم که دولت انحصار سلاح را تنها راه توقف تجاوزات و رفع سنگینی اشغالگری میداند. در حالی که واقعیتها به روشنی تأکید میکنند که خواستههای دشمن فراتر از این است. از این رو میبینیم با وجود این که در جنوب رود لیطانی سلاح منحصر شده و این روند در شمال لیطانی آغاز شده است، اما تجاوزات دشمن ادامه دارد.
تصمیمات باعث افزایش رنجها
تصمیمات اخیر دولت که نجات و اصلاح شعار آن است، فشار معیشتی بیشتری بر مردم وارد کرده است، در حالی که مردم توان تحمل افزایشها را ندارند و خواستار بازنگری در این تصمیمات و یافتن منابعی غیر از فشار بر فقرا هستند.
کارکنان بخشهای عمومی و معلمان مدارس و بازنشستگان ارتش حق دارند حقوقی دریافت دارند که زندگی شرافتمندانهای را برایشان تأمین نماید؛ اما دولت بدون وارد کردن فشار بر نیازهای اساسی اغلب مردم و اتخاذ تصمیماتی مشکل را حل نمیتواند هم میتواند حقوق مردم را بدهد.
دولت باید اعتماد مردم را دوباره به دست آورد و در تصمیمات خود تجدید نظر نماید و غیر از جیب فقرا، راههای جایگزینی را برای تأمین درآمدهای خود بررسی کند. جالب این است که حتی از داخل دولت نیز کسی از این تصمیم حمایت نمیکند و همه از آن برائت میجویند؛ بنابراین جای سؤال است که آیا این تصمیم از سوی دولت گرفته است یا نه؟
خطر تشدید تنش در منطقه
به مذاکرات میان جمهوری اسلامی ایران و دولت آمریکا میرسیم. امیدواریم که این مذاکرات به حفظ حاکمیت و منافع ایران بینجامد، اما نسبت به خطر جنگی که ممکن است منطقه را دربر گیرد هشدار میدهیم.
طرح کوچاندن فلسطینیان
در پایان، به فلسطین اشغالی و خطر کوچ اجباری فلسطینیان، بهویژه در کرانه باختری و غزه و پایان دادن به هر گونه از دولت فلسطینی میرسیم. کشورهای عربی و اسلامی باید نسبت به قضیه به مسئولیت خود عمل کنند. همچنین در زمینه کنفرانس صلحی که این روزها در جریان است، علیرغم این که کاری نسبت به فجایع غزه انجام نداده است، اعلام آمادگی دولتها برای بازسازی غزه را مثبت ارزیابی میکنیم؛ اما این قضیه ممکن است وعده بازسازی، رشوهای برای قرار دادن غزه تحت قیمومیت بینالمللی به جای مدیریت و حاکمیت فلسطینی و حق تصمیمگیری آزاد مردم فلسطین باشد.